Энэ vгийн сvлжээг бeглeeд мэдлэгээ сориод vзээрэй

ECONOMICS:

ACROSS

4) -?- Resources: Potentially productive land and materials given by nature.

7) Economic downturn accompanied by layoffs, lagging sales, and reduced corporate profits.

8) Anyone who uses goods and services; buyer of goods and services.

9) Total income of a government or business from sales, taxes, fees, and other sources.

16) Amount of a good or service that consumers are willing and able to buy at a certain price.

17) Everything that a company owns or is owed; possessions of value, usually measurable in terms of dollars.

19) -?- Cost: The alternatives passed up by deciding to use one item over other items for same price.

21) Direct exchange (trade) of one good or service for another good or service.

23) Sellers who act collectively and control a significant portion of the total sales of a product.

25) Money remaining after all costs of operating a business are paid.

27) -?- World: Devoloping nations that have made significant economic progress; middle-income nations.

28) A share in the ownership of a corporation -- also merchandise for sale in a store.

31) French phrase: "to leave alone"; a policy of limited government interference on business activities.

33) The total domination of the market by one company; extreme form of imperfect competition.

34) Money a business, government, or individual owes to others - (on mortgages, supplies, wages, accrued taxes).

36) Term for "the capitalist class" - owners of substantial agricultural, mineral, or industrial properties.

37) A general protraction (fall) in the overall level of prices.

38) A person who assumes the risk and responsibility for starting and operating a business.

DOWN

1) Something given as a guarantee that a person/business will repay a loan, e.g., a building.

2)-?- Year: A period of 12 consecutive months set up by a business or government for accounting purposes.

3) Agreement between a supplier and a distributor giving distributor right to sell goods/services of supplier.

5) Land, labor, capital that are used in the production of economic goods and services.

6) A schedule of taxes/custom duties levied on imported and exported goods.

10) One who makes or produces goods and services.

11) Any situation/agreement/interaction which buyers and sellers exchange goods/products/services.

12) Financial assets, facilities, land, and equipment used in production/business.

13) To bring goods in from another country -- also the item brought in.

14 Free -?- System: Economic system in which everyone has the right to own property, business, profits.

15) The human effort used in production; work; workers collectively, as distinguished from management.

16) A prolonged period of greatly reduced business activity and stock prices, widespread unemployment.

18) Amount of goods and services producers are willing and able to offer for sale at a certain price.

20) A protracted rise in the general price level of goods and services.

21) -?- Market: Reflects decreasing stock prices and pessimism among investors.

22) Study of how a society tries to satisfy unlimited wants through the use of limited resources.

24) An element of uncertainty or possibility of loss.

26) To exchange for money, goods, or services.

29) Money a government/business pays out in excess of the amount received in a given period.

30) Business -?-: The periodic ups and downs of the economy and business activities.

32)To send merchandise or goods out of the country in which they originate.

35) -?- Market: Reflects increasing stock prices and optimism among investors.

Цааш унших...

Давид Рикардо хуваарилалтын сонгодог онолыг боловсруулжээ. Тvvний онол нєєц баялгийн хязгаарлагдмал байдал, тvvнээс vvсэх vр дагаварийг тайлбарладаг юм. Тэр бол маш их хєрєнгє хуримтлуулж чадсан биржийн худалдаачин тєдийгvй, ажил амьдралын асар их туршлагатай болсон хvн байлаа. Мєн тэр улс тєрийн эдийн засгийн системvvд дотроос хамгийн хийсвэрийг нь зохиосон зохиогч байв. Давид Рикардо ямагт "зєвхєн юмны vзэгдэх талыг сонирхохоос биш, онолын талаар ч ямар мэдлэггvй", тэгсэн хирнээ " баримтуудийг ангилах ямар ч чадваргvй, дээр нь юманд амархан итгэдэг, учир нь тэдэнд тодорхой ойлголтын цэгцтэй систэм байдаггvй", тийм хvмvvстэй уулзаж байлаа. Сайн онол єєрєє хамгийн сайн практик болж чаддаг гэж тэр хэлэх дуртай байж.Давид Рикардо 1772 оний 4 сарын 18-нд Лондон хотноо нэгэн еврей гэр бvлд тєржээ. Тvvний аав нь Амстердамын биржэд маклер (наймаачин) ээр ажилаж зэгсэн хєрєнгє хуримтлуулаад, хvvгээ тєрєхєєс ємнє Английн арал руу нvvж, тэндхийн иргэн болжээ. 14 орчим настайдаа Давид хvv эцгийнхээ ажил хэрэгт оролцож эхэлжээ. 21 настайдаа тэр квакер шашинтантай гэрлэснээр гэрийнхэнтэйгээ зєрчилдєж, тєрєлхи гэрээ орхижээ. Тэр бие даасныхаа дараа ажил хэрэг, наймааны асар их авяaстай болохоо батлан харyyлжээ. 1815 онд тэр биржээс гарч эдлэндээ буцахдаа 700 000 фунд (одоогийнхоор бол 50 сая US$) хєрєнгє эзэмшчихсэн байлаа. Тэр цагаас хойш Рикардо vлдсэн амьдралаа улс тєрийн эдийн засагт зориулахаар шийджээ.Тэр єєрийн амжилтын нууцыг тайлбарлахдаа ямагт урт удаан хугацаанд vр дvн нь гарах хvчин зvйлийг тvлхvv анхаарч, цаг зуурийн нєлєє, нєлєєнvvдийг тоолгvй орхидог байсан гэдгээр тайлбарладаг. Тэр урт насалж чадаагvй юм. 51 тэйдээ дунд чихний vрэвслээр нас баржээ. Рикардо улс тєрийн эдийн засагт бараг цэвэр тохиолдолоор орж ирсэн. 1799 онд євчтэй эхнэрээ рашаанд оруулахаар сувилалд ирээд байхдаа, номын сангаас нь Адам Смитын "Yндэстнvvдийн баялаг" номийг зээлж авч vншжээ. Уг "гойд хvндэтгэвээс зохилтой зохиогчийн бичсэн гvн гvнзгий утгатай" бvтээл асар их сэтгэлдэл тєрvvлсэн учраас л, энэ шинжлэх ухааний мєн чанарт нь ойртох, судлахаар сонирхож эхэлжээ.1809-1810 онд туурвисан эхний бvтээлдээ Англи дахи алтан стандардний vнэлгээ буураад буй шалтааныг сyдалжээ. Yvгээрээ тэр дайны цагт цаасан мєнгєний vнэлгээ буурсан учрыг олоход Английн банкныханд сайн дураараар тyсалжээ. 1815 онд Рикардо Нэгдсэн Вант Улсын тэргvvлэх онолчид, жишээ нь хvн ам зvйн онолч, эдийн засагч Рoбeрт Малтус нартай хамтран "хямд vр тарианы vнэ капиталийн орлогод нєлєєлєх нєлєєллийн тухай єгvvлэл" хэмээх богино зохиолоо хэвлvvлжээ. Энэ нь тvvний гол бvтээл болох 1817 онд хэвлэгдсэн "Улс тєрийн эдийн засгийн vндсэн зарчмууд болоод албан татвар ногдуулах нь" зохиолд нь орсон юм.Тvvний улс тєрийн эдийн засгийн сэтгэмжvvдийн гол санаа, зангилаа асуудал нь ажилчин анги, капитал эзэмшигчид болон газрийн эздvvдийн хооронд нийгэмийн бvтээгдэхvvн, баялгийг хэрхэн хуваарилах вэ гэдэгт оршиж байв. Юyны тvрvvнд Рикардо "бодит" цалингийн тvвшинг авч vзжээ. Энэ нь ажлилчин- хvн амд єєрсдийн ажиллах хvч буюу биеийн хvчээ нєхєн vйлдвэрлэх боломжтой болгодог. Хєдєлмєрийн бус орлого (тvрээс , шимтгэл) нь нийгмийн илvvдэл бvтээгдэхvvн (surplus)-ээс хамаардаг. Єєрєєр хэлбэл жилийн нийт бvтээгдэхvvн, тvvнийг бvтээхэд хэрэгтэй бvх барааны нийлбэр 2 ийн ялгаа юм. Сvvлийнхэд нь тvvхий эд машин тeхникийн элэгдлээс гадна ажилчин хvний "зайлшгvй хэрэгцээ" бас орно.Илvvдэл бvтээгдэхvvн нь тvрээс болон ашиг (капталийн хvv) 2 -т хэрхэн хуваагдах вэ? Vvний хариуг vндсэн тvрээсийн онол єгдєг юм: vр тариаг тарихад, хэрэглэхэд зориулсан сайн чанарын хєрс маш их, хязгааргvй хэмжээгээр байна гэж бодъё л доо. Хэрвээ тийм бол газрийн тvрээс гэж байхгvй байх сан. Яг л бид байгалиас бидэнд хайрлаж буй, байгаль єєрєє vнийг нь тєлчихсєн байдаг бэлэг болох ус, агаарыг ямар ч хязгааргvй хэрэглэж байгаатай адил. Нийт илvvдэл бvтээгдэхvvн нь ашиг (капиталийн) болох байсан биз. Тvрээс яaгаад бий болдог вэ гэвэл газар болон бусад нєєц хязгаарлагдмал, хомс байдаг учраас, мєн єсєн нэмэгдэж буй хvн ам vржил шим муутай (vржил шим сайтайгий нь илvv эрчимтэй) хєрсийг ч гэсэн боловсруулах хэрэгтэй болдог.Тvрээс нь хамгийн муу эдэлсэн талбай болон сайн талбай (хєрс) 2 дээр гарах хєдєлмєрийн зардалын зєрvvнээс шалтгаадаг. Газрийн vндсэн тvрээс нь Адам Смитын vзсэн шиг "байгалийн найр тависан єгєємєр" зангийн дvнд биш харин тvvний "харамч"-аас болж буй хэрэг юм. Vр тарианы vйлдвэрлэл ихсэх юм бол илvvдэл бvтээгдэхvvн ч бас нэмэгдэх бєгєєд vvний ихэнхи хэсэг нь vндсэн хєрєнгийн (газрийн) эзэн руу урсаж, vлдэх багахан хувь нь капитал эзэмшигчдэд очих болно. Ингээд ашгийн тvвшин хэмээх ойлголтонд хvрнэ. Энэ (ашиг) нь системийн гол vvргийг гvйцэтгэх бєгєєд эдийн засгийн єсєлтийн хурдийг зохицуулж байдаг.Тvvний онолын 2 дахи элeмeнт бол хєдєлмєрийн єртгийн тухай сургааль юм: аливаа барааний vнийг эрэлт нийлvvлэлт 2 тодорхойлно гэдгээс Рикардо /хэллэгийн/ хувьд татгалзсан юм. Нэг бараа бусдаас vнэтэй юм уу эсвэл хямд байх нь тухайн барааг бvтээхэд vнэтэй ажиллах хvч ашигласан уу, эсвэл хямд хєдєлмєр орсон уу гэдгээс шалтгаална. Vvнд єндєр цалинтай ажил нь бага цалинтай ажилаас илvv тооцогдоно гэх зэрэг нь орно. Рикардогийн /єртєгийн/ vнэлгээний онолыг vндэслэн Карл Маркс : хєдєлмєрийн бус бvх орлого нь ажилчин ангийг мєлжиж буй хэрэг учраас бvгд ажилчинд эргэж очих ёстой гэсэн "нэмvv єртєгийн онол" оо бoлoвсрyyлжээ. Хэрэв тvрээсийн онол болон хєдєлмєрийн єртєгийн онол 2 ийг хослуулах юм бол дараахи дvр зураг харагдана: Хєдєє аж ахуйд тeхникийн дэвшил хийхгvй юм бол vр тарианий vйлдвэрлэл нь тасралтгvй єсєх хєдєлмєрийн хvчээр (ажиллах хvчний) нєлєєгєєр л нэмэгдэж болох байлаа. Рикардо єсєж буй vндсэн хєрєнгийн тvрээс бас газрийн vнийг удаан хугацаанд тооцож vзэв. Онолын нээлтийнхээ дараа тэр тvvнээ практик амьдралд хэрэглэж, єєрийн мэдэлд байсан vнэт цааснийхаа ихэнхи хэсгийг худалдаж оронд нь маш их газар эзэмших эрх худалдаж авчээ.Рикардо капитализмийн хєгжлийн хандлагаас: орлогийн тvвшин тогтонги байдалд орж болохийг харжээ. Тvvнээс гадна гаднаас хямд vр тариа их хэмжээгээр оруулбал капиталийн орлогийн хэмжээ богино хугацааны туршид уналтанд орж болох юм. Рикардо газар эзэмшигчийн хувьд єєрийн сонирхлоо илэрхийлж, Напoлeoний дайнаас ємнє, гаднаас vр тариа оруулахийг багасгахийн тулд vр тарианий гааль бий болгохийг шаардаж байжээ. Гол хvнсний зvйлvvдийн vнийг унах, vvний vр дvнд нэрлэсэн цалин (бодит цалин биш) буурахаас сэргийлж чадсанаар , хамгийн бага ашиглагдаж, муу гэж тооцогдож буй хєрс газрийг ч ашиглах болно. Газрийн тvрээснvvд унана. Тэгсэнээр хєрєнгийн єгєєж єсєж дараа дараагийн хуримтлал vvсэхэд таатай нєлєє vзvvлэх болно.Урт хугацаанд бол хєрєнгийн ашгийн тvвшин нь зєвхєн цалингийн бараа нь шууд юм уу шууд бусаар vйлдвэрлэлд оролцож буй сeктoрyyдад л, тeхнoлoгийн шинэчлэлийн хvчинд єсєж болох юм.Рикардо vйлдвэрлэлийн суурь машинууд нь бvтээгдэхvvний vнийг багасгаж чадах юм бол нийгмийн бvх гишvvдэд ач тустай гэж нут итгэдэг байснаа Yндсэн зарчимууд (1821) номынхоо 3 дахи хэвлэлд vгvйсгэж , уг онолоо дахин засжээ. Сайн суурь машинууд нь тeхнoлoгийн хєгжилєєс бий болох ажилгvйдлийг vvсгэх учир, ажилчдад муу нєлєєтэй гэжээ. Хэдий ийм ч техникийн хєгжилийг зогсоох нь ажилчин ангийн ашиг сонирхолыг хангаж байна гэсэн vг биш. Нэгдvгээрт шинэчлэл нь ашгийг ямагт дээшлvvлнэ. Ингэснээр капиталийн хурмтлал, капитал бvрдэлтийг бий болгож, шинэ ажлийн байруудийг бий болгоно. Хоёрдугаарт техникийн хєгжилийг саатуулах, хориглох юм бол капитал гадашаа урсах, зугтах нєхцєлийг бvрдvvлнэ. Нийгэм болон ажилчдад илvv их хор хєнєєлтэй vр дагавар нь: Нийт vндэсний єрсєлдєх чадвар буурна. Рикардо Сей ийн онолийг баримтлагч байлаа: "Эрэлт нь зєвхєн vйлдвэрлэлээр хязгаарлагдах учир аливаа улсад ямар ч ашиг єгдєггvй хэсэг гэж капиталд байхгvй" /капитал бvхэлдээ ашгийн тєлєє. Тvvн дотор ашиггvй эд гэж байх ёсгvй. Ч.О./ Тэр энэ ойлголтийг " илvvдэл /хэт/ vйлдвэрлэл" ийн талаар Мальтустай маргаж байхдаа тvvний эсрэг ашиглажээ. Мальтус : орчин vеийн эдийн засаг нь эрэлтээр хязгаарлагдаж буй. (нийт эрэлт=нийт эдийн засаг) Тиймээс "эрчимт Эрэлт" ийн хомсдол нь ажилгvйдэлд хvргэнэ гэжээ. Мальтуcын энэ санааг хожим Жон Майнард Кейнс цааш нь хєгжvvлсэн байна. Рикардо Адам Смитын ойлголтийг засаж гадаад худалдаа нь давуу талтай гэдгийг батaлсан юм. Хэрэв аль нэг улс vйлдвэрлэлийн бvх салбартаа нэгж бvтээгдэхvvний vйлдвэрлэлийн зардал хамгийн єндєр, бусад бvх улсуудийнхаас хамаагvй илvv байх тохиолдолд гадаад худалдаа ашигтай. Vvнийг 2 улсын жишээн дээр илvv тодруулж авч vзъе.Португалид А бvтээгдэхvvнийг vйлдвэрлэхэд 400 ажлийн цаг Б бvтээгдэхvvнийг vйлдвэрлэхэд 100 ажлийн цаг хэрэгтэй байлаа гэж vзъe. Тэгвэл Англид: А бvтээгдэхvvн 180 Б бvтээгдэхvvн 90 ажилийн цаг хэрэглэдэг байж. Энэ бие даасан байдалд /гадаад худалдаa хийгдээгvй vед / Португали дотроо 1 нэгж А бvтээгдэхvvнийг 4 нэгж Б бvтээгдэхvvнээр солино. Англид солилцох харицаа 1:2. Yндэсний бие даасан эдийн засаг ноёрхож буй энэ хоёр улс эдийн засгаа нээж, гадаад худалдаа vйлдэж эхэлвэл энэ хоёр улсын хооронд 1:3 гэсэн "дэлхийн зах зээлийн солилцох харьцаа" vvснэ. Ингэснээр Португали улс Б бvтээгдэхvvний vйлдвэрлэл (мєн экспoрт) ээр , Англи vvний адилаар Б бvтээгдэхvvнээр тєрєлжин дагнах болно.Португалид, Английг бодвол хоёр бvтээгдэхvvний vйлдвэрлэл абсолут (тєгс, туйлийн) хямд хэмжээнд, Б бvтээгдэхvvн нь relativ (харьцангуй) бага байна: Єєрєєр хэлбэл Б бvтээгдэхvvн "харьцангуй зардлын давуу талтай" байна. Англид vvний эсрэгээр 2 барааны vйлдвэрлэлийн зардал Португалитай харьцуулахад ерєнхийдєє "туйлийн их" байгаа юм, гэхдээ бvтээгдэхvvн А арай илvv буюy "харицангуй" их байна. Харьцангуй давуу тал байх ахуйд л 2 улс тєрєлжин дагнаж, худалдаа хийснээр хоюyлаа хожиж, vр дvнд хvрэхэд хангалттай юм. Тvvнчлэн Рикардо "Yндсэн зарчим"-даа єсєлтийн хvчийг аль болох бага хязгаарлаж байдаг татварийн тогтолцоог санал болгож байв. Олон удаагийн парламeнтын хэлэлцvvлэг дээр тэр дайны vед бий болсон улсын єр тєлбєрийг цєєн хэдэн жилийн дотор нэг удаагийн /vндсэн/ хєрєнгийн хувь хvртээлтээр тєлж дуусгахийг санал болгож байжээ. Рикардогийн энэ vндсэн санааг 70 аад онд эдийн засагч Роберт Барро дахин дэмжиж, эдийн засгийг эрчимтэй хєгжvvлэхэд зориулсан улсийн (тєрийн) єр /vvрэг/ нь нийгмийн баялагийг нийтэд нь єсгєж чаддаггvй гэдгийг нотлох гэж оролджээ.Кeйнсийн хэлсэнчилэн "Рикардогийн онол нь Испаний Ариун сvм хийдийн зараал мэт Англи орныг бvрэн байлдан дагуулсан" юм. Бvх тохиолдолд сэтгэгчид тvvний талд шийдэж байлаа. Австрийн эдийн засагч Шумпэтер Рикардогийн хийсвэр Баримт (абстракт аргyмэнт) -аас бодитой биелэх шийдэл (практик) ийг гаргаж авдаг хандлагийг нь"Рикардогийн арга барил" гэж нэрлэсэн байдаг.Рикардогийн онолууд нь ойлгогдохгvй байх нь олонтаа тэгээд ч "няцаахад" хялбар байдлаар тайлбарлагдсан байдаг юм. Гэвч Нoбeлийн шагналт Паул Самyэлсoн "Ricardo was right!" (Рикардогийн зєв байжээ!) гэж зарлаж эхэллээ. Тvvнээс ч ємнє Их Британи болон Италид "Шинэ Рикардонистууд" Рикардогийн єртєгийн болон хуваарилалтийн онолыг гvнзгийрvvлэн судлах ажлыг хийж байлаа. Тvvний хязгаарлагдмал орших газрын хэмжээнээс шалтгаалан капиталийн хуримтлал тодорхой хязгаартай байх тухай бодомж, сэтгэмжvvд нь байгалийн нєєц улам бvр багасаж буй єнєє vед тун чиг шинэ (акtuell), хэрэглээний онолийн хувьд илvv vр дvнтэй, чухал болж байна.

Эх сурвалж "olloo"

Цааш унших...

Адам Смит vндэсний эдийн засгийн сонгодог онолыг vндэслэжээ. Тэр Лайссэз-Файгэ /Laissez - Faire/ зарчмыг эсэргvvцдэг байлаа. Адам Смит 1723 Шотландад тєржээ. Тvvний аав нь хvvгээ тєрєхєєс ємнє нас барсан учраас, Адам хvv ээжтэйгээ маш ойр, дотно єсчээ. Тэр харин гэрлээгvй /эхнэр аваагvй/ юм. Адам Гласговын их сургуулид суралцаж байхдаа Шотландын "гэгээрэл" буюу сэргэн мандлын vеийн нэгэн том тєлєєлєгч, ёс суртахууний философич Францис Хvтчэсоноор хичээл заалгаж байжээ. Хожим Оксфордод элсэн суралцаж онцгой чадвараараа гайхагдан, шагшигдаж байсан гэдэг. 1750 онд тэр Гласговийн их сургуулид логикийн профессор болжээ. 1752 онд урьдын Хvтчесоний тэнхимд шилжэв. 1759 онд эхний том бvтээл болох "Ёс суртахууний мэдрэмжийн онол" зохиолоо туурвижээ. Уг ном нь тvvнийг тун богино хугацаанд алдаршуулсан авай. Смитын бvтээлийн гол санаа нь "хvний байгалийн шинж нийгмийн амьдралд хэрхэн илрэх вэ" гэсэн хуучны, уламжилалт гэмээр асуудал байлаа. Смитийнхээр бол тємєр гараар хvний зан суртахуун, vйлдлийг хазаарлан барьж байдаг эрх бvхий албан (хvчний) байгууллагийн хэрэг байхгvй байлаа. Хvн заяа тєєргийнхєє эрхээр єєрийгоо хянаж, уур уцаараа бариж хадгалаад байж чаддаг. Хvн хvнтэйгээ єєрийгоо бодож, хувиа хичээж харьцах дуртай байдаг учраас, єєрийнхоо мєн чанартаан бусадтай аятайхан харьцах гарцаа олчихсон байдаг. Английн филосифич Томас Хоббс vзэхдээ:"... бахархалт хvvхдvvдийн болон vхэж vрэгддэг бурхдын хаан "Левиафон" -гvйгээр буюу бvгдээс хvчирхэг эзэн захирагчийн хязгааргvй эрх мэдэл гэж байхгvй байх юм бол бvгд ни бvдгийнхээ эсрэг тэмцэх нь дахин давтагдсаар байх нь зайлшгvй юм..." гэжээ. Смит vvнийг алдаатай таамаглал гэж vзээд:"... Хэрэв хvнээс бvх хязгаарлалт, дарамтыг нь аваад хаячихвал хамгийн энгийн хирнээ хамгийн тодорхой тєрєлх /байгалийн/ эрх чєлєєний систем бий болох бvлгээ. Хvн хэрвээ шударга ёсний хуулийг зєрчихгvй, бусдийн эрхэнд халдахгvй л байвал тvvнийг єєрийнхєє дураараа, сонирхлоо биелvvлээд явах бvрэн эрх чєлєєг нь олгох /хангах/ хэрэгтэй..." Хvн єєрєє анзаарахгvйгээр, єєрийн мэдэлгvй л "vл vзэгдэх гар"- ийн нєлєєгєєр нийгмийн нийтлэг сонирхолтой холбогдож байдаг. Нэгэн гvнтэнд Смит маш их сэтгэгдэл тєрvvлжээ. Тэгээд уг гvн Смитыг дагавар хvvгийнхээ гэрийн багшаар ажиллахыг санал болгон урижээ. 1764 онд Смит шавийнхаа хамт франц руу аялж, тэнд 2 жил болохдоо их сэтгэгч Волтайрэ, Дидрот, Алэмбэрт нартай уулзаж, физиократуудын сургуулийнхны шилдэгvvд гэгдэхи Франчиз Кюзнею, хожим 16-р Лудвигс хааны сангийн сайд болсон Анна Роберт нартай гvнзгий холбоо тогтоож амжив. Эргэж ирснийхээ дараа Смит 2 дахь том бvтээл нь болох "Yндэстнvvдийн баялгийн шалтгаан ба мєн чанарыг судлах нь" зохиол дээрээ ажиллаж эхэлжээ. Энэ нь 1776 онд хэвлэгдсэн бєгєєд толгой эргэм єндєр амжилтанд хvрсэн байна. Тvvний нэгэн шvтэгч нь: "таны бvтээл бол vндэстнvvдийн худалдааны хууль болох болно" гэж бичиж байв. "Yндэстнvvдийн баялаг" даа Смит хvний хувийн ашиг сонирхолдоо хєтлєгдєн хийж буй vйлдлvvд нийгэмд ямар vр дагавар авчирдагийг дахин шинээр авч vзсэн байлаа. Хамгийн тvрvvнд Смит хvний "шунаг" сэтгэлийн 2 шинж тєрхєд онцгой ач холбогдол єгчээ. Эхнийх нь, тєрєхєєс нь насан эцэстэл нь салахгvй дагаж явдаг, амьдралаа сайжруулах гэсэн нэхэл хатуутай хэрэгцээгээ хангахыг хvн бvр л хvсэж, байнга тэмvvлж байдаг. Нєгєєх нь, хvн угаасаа тєрєлхийн солилцоо, арилжаа хийх хvсэлтэй байдаг. Тvvнийхээр бол: "...хvн бvр солилцоогоор амьдардаг. Хvн бvр их бага, ямар нэг хэмжээгээр наймаачин буюу худалдаачин байдаг. Иргэний нийгэмд хvний баяжих хєрєнгєжих шунал оюуны хувьд биелж таашаагдах боломжтой байдаг бол commercial society (арилжааний нийгэм-?)нь хvний тєрєлхийн занг л тодотгож, тvvнийг илрvvлэн гаргаж байдаг. Тvvнээс гадна Адам Смит: "сайхан амьдралд нэвтрэх тvлхvvр нь эд баялаг гэж vздэг тэгээд тvvнийгээ эрж хайж буй хvмvvс"-ийг тєєрєгдєлд буй гэж сануулан хэлдэг байв. Гэхдээ энэ тєєрєгдєлд сайн тал бий. Учир нь байгаль биднийг энэ маягаар тєєрєгдуулж , "мэхэлсний" vр дvнд хvнийг ямагт идэвхижvvлж, хєдєлгєж байдаг. Баялгийн vндэс нь мерканталистуудын баталж буй шиг дамийн наймаа биш юм. Мєн физиократуудын хэлдэг шиг байгаль ч бас биш юм. Yндэстний баялаг бол хєдєлмєрчдийн (ажилчдийн) бvтээлч ажиллагаа, хvч чармайлтынх нь vр шим, бvтээгдэхvvн болой. Гэхдээ ажилчид хєдєлмєрлєж олсноо, ажлийнхаа vр дvнгээ газрийн эзэд (ландлордс) болон хєэрєнгийн эзэд (капиталист) -vvдтэй заавал хуваалцах хэрэгтэй болдог нь тун харамсмаар. Газрын эздийн талаар Адам нэг их сайн зvйл хэлээгvй байдаг: " ...тэд єєрсдєє тариагvй байж, vрийг нь суулгаагvй байж ургасан хойно нь ургацыг нь авдаг...", Газрын эзэд газраа эзэмшvvлснийхээ тєлєєсєнд газрын тvрээс хэмээх монополи vнэ тогтоож, хэт их мєнгє шаарддаг байжээ. Тэдний хувьд энэ нь vндсэн хєрєнгийнх нь орлого буюу хєдєлмєрийн ашгаас татагдаж буй хамгийн эхний суутгал юм. Тvvнээс гадна газрын эзэд нь тvрээсийнхээ орлогоор олсон мєнгєє хуримтлуулж, газрынхаа vржил шимийг сайжруулж, тордохийн оронд хамаг мєнгєє феодалын хоцрогдсон, хэт ихэмсэг маяглалд зарцуулаад, vрэн таран хийдэг. Смитын мєнгє, санхvv, худалдаа, vйлдвэрлэлийнхний байнга дээшээ тэмvvлж, урагшилж байдаг хэсгийн (капиталист ангийн) талаар гаргасан дvгнэлт нь 2 талтай. Нэг талаар тэд бол хєгжил дэвшлийг авч явдаг хэсэг юм. Нєгєє талаас тэд бол хэт хувиа хичээдэг улс гэдгийг сануулж байлаа. Хууль тогтоогчид тэднийг байнга сонсож, тэдний vгэнд орж байх хэрэггvй юм. Тэдний санал бол олон нийтийн нийтлэг ашиг сонирхолтой хэзээ ч таарахгvй, ердєє цєєн хvмvvсээс бvрдэх бvлгээс л ирж буй гэдгийг анхаарах хэрэгтэй. Тэд олон тvмнийг хуурах мэхлэх сонирхолтой ч байж болно. Смит зарим тєсєєллvvдийг цэгцэлсэн. Тухайлбал vйлдвэр эрхлэгчийн орлогоос бий болох ашиг гэдэг нь vйлдвэрлэл эрхлэгчийн цалингийн нэг хэлбэр юм: Ашиг чєлєєт єрсєлдєєний явцад тухайн капиталийн хvрээнд бий болдог. Энэ бол ердєє капиталийн хvvг л илэрхийлж байгаа юм. Энэ нь vйлдвэрийн чармайж ажилласний эцэст олж буй шагнал (бодит ашиг?) бол биш юм. Капиталийн ашиг нь газрийн эздийн тvрээсийн орлогийн адил ажлийн (хєэдєлмєрийн) орлогоос суутгах татааснаас бvрдэж байдаг. Гэхдээ газрын тvрээсийн орлогоос ялгаатай тал нь, капитал бол хуримтлуулах, хєрєнгє оруулах гэх зэрэг ашигтай /социал/ vйлийн vр дvн юм. Мєн энэ ашиг нь дахин илvv их ашиг авчирах учиртай шинэ капиталийн vндсэн эх vvсвэр болдог. Капитал эзэмшигч нар буюу хєрєнгєтнvvд нь нийгэмд хэрэгтэй vvрэг гvйцэтгэдэг юм. Тэд капиталаа арвижуулж, хуримтлалийг ихэсгэснээр, улсийн эдийн засаг єснє., vvнийг дагаад ажилчдад ногдох хувь ч мєн адил єсдєг. Ажилчин хvний хувь заяаны талаар Адам Смит илvv их анхаарсан байдаг. Ажилчин хvний нєхцєл байдал сайжрахгvй л юм бол капиталистууд єєрсдийгєє ємнєх vеийнхнээсээ илvv тvвшинд хvрсэн гэдгийг батлах гэж оролдоод яах ч юм билээ? Ажилчид биеийнхээ хvч , єєрсдийн хєдєлмєрєєс єєр бараг юу ч эзэмшихгvй байна. Нийгмийн баялагийг бий болгоход оруулж буй ажилчдийн хувь нэмэр нь, тэдний ямар шуу цалингаар ямар ажил олж байна вэ гэдгээс их хамаарна. "Хvний ажил, хєдєлмєр дээрээ эзэмшиж буй ємч буюу, хvний ажлийн байр бол- хамгийн нандин, хэзээ ч эвдэж болшгvй бєгєєд бусад бvх ємчийн анхдагч суурь нь юм аа." Хэн нэгнийг 2 гараа хєдєлгєн, амь зуулгаа залгуулах ажил хийх гэж байхад нь саад болох юм бол энэ нь"уг ємчийг /эдлэх эрхийг/ нь илэрхий зєрчиж буй тун бvдvvлэг хэрэг юм". Смитийн эдийн засаг, нийгмийн динамик онолын хамгийн гол , хамгийн чухал цэг нь хєдєлмєрийн хуваарь байлаа: -Энэ нь нэг хvнд оногдох орлого єссєнєєр, дэлхийн эдийн засгийг улам бvр чинээлэг болгодог. -Энэ нь хєдєлмєр, капиталийн хэрэглээний бvтээмжийг сайжруулж, дагнан тєрєлжсний ашгийг бий болгох ба, шинэ бvтээгдэхvvний vйлдвэрлэл, шинэ бvтээгдэхvvний тухай санаа тєрvvлдэг. Хєдєлмєрийн хуваарь нь тvvний хувьд эдийн засгийн хєгжил, дэвшил гэдэгтэй бараг ижил сонсогдож байв. Хєдєлмєрийн хуваарийг илvv гvнзгийрvvлэхийн тулд зах зээл єсєн тэлж байх ёстой. Vvний тулд хийх эхний алхам нь худалдаанд саад болж буй саад тотгорийг багасгах, чєлєєт худалдааг vндсэн уриа, лоозонгоо болгох. Дараагийнх нь найдвартай тээврийн зам харилцааг бvтээн байгуулах. Vvнийг арчилж тордох, хамгаалж байх нь улсын /тєрийн/ нэг гол vvрэг байх ёстой. Зах зээлvvдийн єсєлт нь хувийн хєрєнгийн хуримтлалаас бий болох хангалттай хэмжээний ашиг орлогоос их хамаарна. Ажилчны хувьд єсєн нэмэгдэж буй хєдєлмєрийн хуваарь нь илvv єндєр цалин авах боломжийг хангах боловч, илvv их ажил хийхийг шаардах болно, гэхдээ энэ єндєр цалин нь капитал эзэмшигчдэд хохирол учруулахгvй байх ёстой. "...Хаана цалин єндєр байна тэнд ажиллагсад, бага цалинтай газрийн хvмvvсээс илvv идэвхитэй, илvv нягт нямбай, илvv хурдан ажилладаг болохтой байнга тааралдаж болно..." Гэхдээ хєдєлмєрийн хуваарь-д нэг сул тал бий. "...Ажилчид нэгэн хэвийн хєдєлгєєн гvйцэтгэж амьдралаа єнгєрєєснєєр, мэдлэг боловсролгvй, "маанагдуу" болох бєгєєд иргэн хvний энгийн vvргээ биелvvлэх чадваргvй болно. Хамгийн эвгvй нь дайны цагт улсаа хамгаалах vед..." Тэгэхээр ерєнхий боловсрол олгох, цэрэгт татах, бие бялдар ёс суртахууний хvмvvжил олгох нь зайлшгvй чухал. "Байгалийн /жам ёсний/ эрх чєлєєний системд" -д ч мєн адил ажилчинд ажлийнх нь орлогоос зарим хэсгийг нь олгохгvй (єгдєггvй). Энэ хэсгээс нь капитал руу тvлхvv оруулах ёстой. Тэгснээр нийт бvтээгдэхvvн илvv хурдан єснє: " сайн удирдлагатай, сайтар зохион байгуулагдсан нийгэмд бvхий л ажил, хєдєлмєрийг "хєдєлмєрийн хуваарь"-т оруулж чадах юм бол vйлдвэрлэл нь хязгааргvй олон дахин єсєх боломжтой болно. Мєн энэ нийтийн баялаг нь нийгмийн хамгийн доод давхаргад хvртэл хvртэж байх ёстой. Ажилчдын нєхцєл байдал нь сэхээтэнvvд болон бусад ангийнхны дунджаас мэдээж доогуур байна. Гэхдээ "либерал харилцаа, тэгш эрх, эрх чєлєє, шударга ёс" гэдэг зарчмийн дор байгаагийн хувьд бусад нийгэмд байгаа ажилчдаас арай дээр л байх ёстой. Материаллаг нєхцєл нь дээшлээд ирэхээр, тэдний амьдрал сайжирч, єєрсдийгоо мэдрэх /таатай/ мэдрэмж нь илvv єсєхийн зэрэгцээ, язгууртнууд, сvм хийдийнхнээс хараат бус хэсэг бvрэлдэн бий болно. Иймэрхvv маягаар хєрєнгє эзэмшигчдийн амин хувиа хичээх vзэл нь нийгмийн хєгжил дэвшлийн гайхалтай сайн эх vvсвэр, эх ундарга нь болж байдаг. Смит онолын хувьд Лайссэз-Файрэ зарчмийг буруу гэж vздэг байж. Тvvний шvvмжилэл нь тєрийн оролцооны эсрэг биш, харин тvvний сул талуудыг, тvvнийг буруугаар ашиглахын эсрэг чиглэж байв. Yндсэндээ бол тєр нь хувийнхан хvлээн авах дургvй юм уу, хvсэхгvй байгаа ажил vvргvvдийг л хvлээн авах ёстой. Тєр засаг нь "хvний ухаан санаанд багтамгvй" vvргvvд тухайлбал vйлдвэрлэлийг удирдах, тєлєвлєх зэрэг vvргvvдээс зайлсхийх ёстой. Зах зээл єєрєє бvхнийг илvv дээр зохицуулна. Єрсєлдєєн нь хэн нэгний эрх мэдлийг багасгаж дарж байдаг. Хаана зах зээл болохгvй байна, хаана хэт монопольчлол ноёрхож байна тэнд л тєрийн оролцоо хэрэгтэй. Засгийн газар нь vр дvнтэй, ашигтай зохицуулалт, удирдлагийн арга барилууд, бvтээмж єндєртэй захиргааны байгууллагуудын талаар ямагт эрэлхийлж, хайж байх vvрэгтэй. "...Хvний нийгэм гэдэг асар том шатрын хєлєг мэт. Шатрын дvрснууд нь єєрийн хєдлєх хуультай (дvрэмтэй) байдаг. Мєн хууль тогтоогчдын тэднийг албадан оруулж буй хууль гэж буй. Энэ 2 хууль нэг зvгт, нэг чиглэлд нийцэн зохицож байвал хvний нийгмийн тоглоом хялбар, хоорондоо зохицонгуй, магадгvй жаргалтай тэнvvн бас амжилттай байх ажгуу..." "...Хэрвээ энэ 2 хууль бие биенийхээ эсрэг юм уу хоорондоо зєрчилдєж байвал тоглоом муудаад явчихна. Тэгээд ч нийгэмд эмх замбараагvй байдал тогтоно..." Смит 1778 онд Шотландын гаалийн хороонд орж ажиллаж байх vедээ, дамийн наймаа гараад байдгийн учрыг тайлбарлахдаа, мєн л дээрхи 2 хуультай холбож байжээ. Хэрвээ тэр сонирхол нь чухал биш гэж vзэх юм бол яаж яваад хvн гэмт хэрэгтэн болоод байна вэ? /Тэр дамын наймаа хийж буй шалтгаан, сонирхол нь тухайн хvний хувьд бас нэгэн "хууль" юм/ Тvvний боловсруулсан "улс юу хийх ёстой вэ" гэдгийг тусгасан тєрийн зохицуулалтын жагсаалт их урт байлаа. Тэр нь банкийг хэрхэн удирдах, татварийн тухай, зээлийн хvvг хянахаас авахуулаад, архиний хэрэглээг багасгах, архидалттай тэмцэхийн тулд урлаг соёлын арга хэмжээ зохион байгуулах зэрэг хvртэл багтаж байлаа. Энэ тохиолдолд тvvний "Vл vзэгдэх гар" нь харин ч эсрэгээр хамгийн их vзэгдэж, харагдаж болох эд юм байна гэмээр байлаа. Адам Смит 1790 оний 7 сарын 17-нд Эдинбург хотноо нас баржээ. 200 жилийн дараа ч гэсэн тvvний тухай ярьсаар, тvvний онол амьдарсаар. Асар том социал уналт, хямралаас зайлсхийхийн тулд Зvvн Европд байсан хєдєлмєрийн хуваарийг яаран устгаж хаях хэрэггvй байсан юм. Уг нь бол шинэ тєрж буй ардчилалд, эрх чєэлєєнд нь ч гэсэн социал буюу нийгмийн хариуцлага гэж юм байдгийг тэд ойлгох л учиртай. "...Ямар ч засгийн газар нийт нийгмийн аюулгvй байдалд заналхийлж буй хэсэг, бvлэг хувь хvмvvсийн эрх чєлєєг хууль дvрэм, эрх зvйн зохицуулалтаар бариж, хязгаарлаж байх ёстой. Хэт эрх чєлєє эдлэгчид нь дураараа аашилагч, зоргоороо авирлагч нар л байдаг..." Зах зээлийн эдийн засаг бол ямар ч ёс суртахуунгvй зvйл биш ээ гэдгийг хаа хаанаа ойлгох учиртай. Мєн дэглэмийн єєрчилєлтийн vед, маргаашийн явдлыг єнєєдєр журамлаж зохицуулах боломж бага байх юм. Гэхдээ нийгэм нь :"...шударга бус байдлын ноёрхлыг хайр найргvй устгах хэрэгтэй..." Тушаалын эдийн засгаас зах зээлийн эдийн засаг руу хийж буй энэ шилжилтийн туршлага нь зарим газар бvтэлгvйтэж, ямар нэг байдлаар хvндрэл бэрхшээлтэй тулгарч байна. Vvний гол шалтгаануудийн нэг нь "зах зээлийн эдийн засаг гэж юу болох, тэр юуг чадах, юууг чадахгvй" гэдэг талаар хангалттай, бvрэн зєв ойлголт байхгvй байсанд оршино. Барууны зєвлєхvvд ч уг нь энэ тал дээр ажилласаар байсан тул хариуцлагаас хvлээлцэх л учиртай. Тэдний зєвлєж байсан Рэцэптvvд (жорууд) нь тухайн орчныхоо нарийн онцлогийг харгалзаагvй байхаас гадна, зах зээл нь єєрєє их тогтворгvй, ороо бусгаа байдаг учир, тvvнд тэр бvр зохицохгvй байсан.

Эх сурвалж ''olloo''

Цааш унших...

Жон Майнард Кейнс эдийн засгийн онолд хувьсгал хийжээ. Тvvний санаанууд зарим vед буруушаагдан зэмлэгдэж байсан ч, єнєє vед дахин сэргэж буй мэт ээ. Амьд ахуй цагтаа л Кейнс дэлхий дахинаа алдаршсан байв. 1936 онд анх удаа олны хvртээл болсон тvvний гол бvтээл нь тухайн жилдээ л эх орон Британид 2 дахин, Америкт нэг удаа тус тус хэвлэгдсэний сацуу 12 хэлээр орчуулагдсан байна.Кейнсийг хэрхэн илтгэл тавьсан талаар тvvний нэг хамтран зvтгэгч дорхи маягаар бичиж vлдээсэн байдаг:"Америкчvvд яг л ховсдуулж буй мэт, тэдний ємнє хэн нэгэн бурханы элч ариун гэгээн хоолойгоор дуун хайлж, бvхий л танхимийг гэрэлтvvлэн гийгvvлж байх мэт санагдаж байлаа. Тvvнийг илтгэлээ тавиад дуусан хойно ямар нэг асуух зvйл, эсэргvvцсэн маргаан, ойлгоогvйгээс vvдэлтэй тодуулан лавлах зэрэг нь бараг гараагvй болой"Тvvний онолыг оруулах гэж бємбєрцєг даяр сурах бичгvvдийг шинэчлэн боловсруулж байв.70 аад оны эхээр Америкийн ерєнхийлєгч Ричард Никсон : "Бид бvгд Кейнсчvvд" гэж хэлсэн гэдэг. Эдийн засагчдийн хувьд Кэйнсийн онол дээр баримжаалж байж ахиж дэвших, тийм л цаг vе эхэлсэн байлаа. Одоо ч гэсэн євєр зуураа єрсєлдєн буй онолын олон урсгал дотроос кейнсийг залгамжилагчид тэргvvн эгнээнд буй ажээ. Кейнс 1883 оний 7 сарын 5 нд Кембриж-д тєржээ. Тvvний эцэг тэндхийн сургуульд Логик, Улс тєрийн эдийн засгийн хичээл заадаг байв. Ээж нь Наунхамийн коллежийн анхны эмэгтэй оютнуудийн нэг байсан агаад улмаар тєрсєн нутагтаа улс тєр, нийгмийн ажил эрхэлж байжээ. Аав нь Кейнст хичээл номынх нь талаар чангахан шаардлага тавиж єсгєсєн гэдэг.Кейнс сургуульдаа болон суралцсан бvхий л жилvvддээ гялалзсан амижлт vзvvлж байлаа. Дээд сургуулиа тєгсєєд Энэтхэгт 2 жил ажилласныы дараа Кембрижийн Их сургуульд багшилжээ. Тvvний зэрэгцээ тэр Лондоны Блоомсбери дvvргийн Урлагийнхан болоод Зохиолчдын бvлэгт нэгдсэн байна. Энэ нь тvvнд нилээн нєлєє vзvvлж, хувь хvний бие даасан байдлийг гойд эрхэмлэн vздэг болсон байлаа.Мєн "ердийн" бvхний эсрэг "євєрмєц байхуйн урлаг"-т суралцаж байв гэх. 1919 оний Вeрсайлийн энхийн хэлэлцээрт, Кейнс Британы сангийн яамны ахлах хэлцэлцээ хийгчээр оролцжээ. Энэ нь тvvний цєхрєнг нь барсан ажил байсан гэдэг. Европ эвдрэн сvйрч єлсгєлєн гуйланчлалд автсан байлаа. Гэвч дэлхийн нэгдvгээр дайны ялагч талууд уг тивийг дахин хєл дээр нь босгох талаар ямар ч арга хэмжээ авахгvй байсан. Мєн : нам цохиулсан Германы эдийн засгийн хvч чадлийг сэргээж улмаар Европыг дахин сэхээхэд ашиглахийн оронд тэнгэрт тулсан хэт єндєр дайны тєлбєр нэхэж, эдийн засгийг нь улам боомилон "дvvжилж" байлаа. 1918 оны намар холбоотнууд Герман улстай: "эзлэн тvрэмгийлэхгvй, дайны тєлбєр нэхэхгvй" гээр энхийн гэрээ байгуулъя гэж амалчихаад, яг цагаа болохоор Версайльд vгээс буцаж, шууд тулгаж байгаад тэр тун их эгдvvцэж байжээ. 1919 оний 6 сарын 7 д тэр ажилаасаа гарчээ. Тэгээд хэдхэн сарийн дотор "Энхийн хэлэлцээний эдийн засгийн vр дагавар" гэдэг зэгсэн амжилтанд хvрсэн номоо бичсэн нь тэр даруйдаа тvvнд нэр алдарийг авчирчээ.Магадгvй энэ нь тvvний, хожмийн амьдралд тусаа єгсєн, хамгийн vр нєлєєтэй ном нь байсан байж ч болох юм. Учир нь дэлхийн II дайны дараа барууны холбоотнуудад уг бvтээл нь гvнзгий нєлєєлж, 1945 оноос хойш Баруун Европыг дахин сэргээн босгоход маш чухал хувь нэмэр болсон гэдэг.Хожим Кейнс Даатгал болон Хєрєнгє оруулалтийн менежэрээр ажиллаж, арвин орлого хуримтлуулсан гэдэг. Тvvний шавь Жоан Робинсоний хэлснээр: "Кейнс бол мєнгє олох авьяастай хvн. Yvндээ их цаг зарцуулж, хvч заран тvvртэх нь vгvй" Энэ алба нь тvvнд ажил, амьдралын сайн туршлага болохын зэрэгцээ, санхvvгийн хувьд хvчирхэгжин бие даах боломж олгож байв. Харин онолын хvрээнд тvvнд илvv хvндэтгэл хэрэггvй байлаа. 1925 онд тэр Оросын балетын (сонгодог) бvжигчин Лидия Лопкова тай гэрлэжээ. 1929 оны 10 сард дэлхийн их хямрал эхлэв. Урьд ємнє нь хямралууд болдог л байсан. Гэвч дайн дажингvй, энхийн цагт эдийн засаг ийм аймшигтай байдалд орж байсан нь vгvй. Зєвхєн Гeрманд л гэхэд 1932 онд 6 сая ажилгvйчvvд тоологдсон байна. Уг хямрал нь хэмжээ хязгааргvй урт удаан vргэлжилэх тєлєвтэй нь байдлыг улам хvндрvvлж байх ажээ.Сурах бичигт vvнд тохирох "жор", зvйл огтоос алга байлаа. Зах зээлийн эдийн засагт "vнэн гэгдэхь онолын дагуу" бол хямралын vед ажилгvйчvvд цалинд нєлєєлнє. Цалин буурснаар vйлдвэрийн эзэд илvv олон ажилчид авч ажиллуулах болно. Ингэснээр ажилгvйдэл эргээд устана.Гэвч амьдрал дээр бодит байдал єєрєєр харагдаж байлаа. : Yйлдвэрvvд хоосон, гэвч тvvний ємнє ажилгvйчvvдийн уртаас урт дараалал эгнээстэй. Yйлдвэрvvд ямар нэг зvйл vйлдвэрлэх нь утга учиргvй хэрэг болох байлаа. Ямар ч эрэлт байхгvй, бvтээгдэхvvнийг нь хэн ч худалдан авахгvй байлаа. Ямар тахил нь буруу єрєгдчихєв єє? Наполеоны vед амьдарч байсан, Францын онолч Жеан Баптист Сейгээр нэрлэгдсэн, Сей-ийн онолоор бол: Нийлvvлэлт нь єєрєє тасралтгvй єсєх эрэлтийг бий болгох учиртай байлаа. Yйлдвэрлэгч бvр худалдан авагч юм. Хаа нэгтээ шинэ vйлдвэр баригдлаа. Тэгвэл уг шинээр нээгдсэн vйлдвэр худалдан авагчаа олж л таарна. Ингээд уг шинэ vйлдвэрт ажиллаж буй ажилчид, дарга нар, тvшмэлvvд , эзэд нь орлогоороо єєр ямар нэг бараа худалдан авна. /эрэлт vvсгэнэ. /Гэвч буруу зvйл (хvн авахааргvй) нийлvvлэгдэж буй бол богино хугацааний дотор нилээд хvндрэлтэй асуудлууд vvсэх юм. Мєн удаан vргэлжилэх урт хугацаанд , эрэлт хэтэрхий бага байвал уг онол нь биелэх боломжгvй болж байгаа юм. "Тvvнчилэн хvний хадгалах , хуримтлуулах эрмэлзэл бол нэг их ярвигтай асуудал биш юм. Яагаад гэвэл мєнгєний vнэ болох хvv нь хадгаламж болон хєрєнгє оруулалтын зээлийн тэнцвэрийг зохицуулж байдаг"Яг vvн руу Кейнс довтолж няцаасан нь 1936 онд хэвлэгдсэн "Хєдєлмєр эрхлэлт, Хvv, Мєнгєний ерєнхий онол" хэмээх гол бvтээлд нь тусгалаа олжээ. :"Мєнгєний зах зээлд, хvмvvс хєрєнгийнхєє зарим хэсгийг кассандаа хєдєлгєєнгvй (нам дарж) байлгаж байдаг. Тэд vvнийгээ ямар нэг хvндрэлтэй vед хэрэглэхээр, эсвэл хожим ашиг олохоор, vгvй бол ердєє л болгоомжилон хаширлах vvднээс уг аргийг хэрэглэдэг. Ийм "хадгалахийг илvvд vзэхvй" нь тодорхой цаг vед хэт тархан дэлгэрснээр эдийн засгийн нийт эргэлт, коньюунктурыг "боож" эхэлдэг.Мєнгє тvгжигдсэн учраас эрэлт унана. Мєн урт хугацаатайгаар хєрєнгє оруулах, мєнгє байршуулах газар олдохгvй байгаа vед Мєнгє нь зээлийн хvvг хангалттай єндєр хэмжээнд єсгєж чадахгvй. Yvнтэй зэрэгцэн дутагдан буй эрэлтээс шалтгаалан нийт хєрєнгє оруулалт зогсоно"Мэргэжлийн хєрєнгє оруулагч, мєнгє байршуулагчийн хувьд тэр юу ярьж байгаагаа сайн мэдэж байлаа. Хэрэв "одоо нэрлэсэн цалин буурах юм бол хэрэглээний зардал хэмээх нєхцєл байдлийг аварч болох сvvлийн боломж замхран алга болно."Амьдрал дээр vнэ болон цалин нь онолчдийн баталж буй шиг удаан хугацааны турш хоорондоо "уян хатан зохициод" байж чадахгvй юм. (vнэ цалин 2 ийн хооронд маш бага хамаарал бий.) Зєвхєн энэ шалтгаанаар эдийн засаг хэмээх аварга тєхєєрємжийн дамжуулга руу "элс шороо орж " гацаадаг. Мєн "...зах зээлийн систем нь єєрєє бvрэн хєэдєлмєр эрхлэлтийг бий болгоно гэж байхгvй. Иймээс тєрийн оролцоо зайлшгvй хэрэгтэй. Улсаас хєрєнгє оруулалт-г дэмжиж урамшуулж байх ёстой...""Шуурга оволзон ширvvсч буй ороо бусгаа цагт эдийн засагчид бидэнд юy ч хэлж чадахгvй. Xарин салхи намжиж далай дахин тогтуун болсон vед л тэд..," гэж бичиж байлаа. Тэгээд тэрээр юм л бол "урт хугацааны дараа байдал сайжирна" гэж айлддаг эдийн засагчдийг шоолж, "урт хугацаанд бол бид бvгд vхнэ шvv дээ " гэдэг алдарт vгээ хэлсэн байдаг. Кейнс мянга мянган эдийн засагчдийн нvдийг нээж єгчээ. Мєнгє бол ямар ч гэмгvй ердєє л дамжуулах хэрэгсэл тєдий эд биш юм аа. Харин ч энэ нь хvнд хэцvv, урт удаан vргэлжилж болox хямрал, саатлийн эх vндэс болдог юм. Энэ илэрхийлэл нь одоо хир нь мєнгєний салбарт гарч буй ээлжит маргааны явцад ч гэсэн шинэ, актуэлл хэвээрээ байж, vнэ цэнээ алдаагvй л байна. Кейнс "олон улсын Клеаринг Унион байгуулах саналууд" хэмээх сvvлийн бvтээлдээ олон улсын мєнгєний (валютын) хэм хэмжээ, дvрэм журам ямар байвал зvгээр вэ гэдгийг судалж vзжээ. Тэр "Банкор" /Bancor/ гэж нэрлэсэн "дэлхийн мєэнгє"-ний зарцуулалтын талаар сануулан бичиж байв. 1970 аад оноос олон улсын валютын сан хэдий тєгс боловсруулаагvй ч "онцгой татах эрх" гэдгийг бий болгожээ.Одоо ч гэсэн олон, олон эдийн засагчид энэ замаар цаашид vргэлжилvvлэн "замнах" талаар санал нэгтэй буй.Кейнс хэрэглээний функц гэмээр цоо шинэ аналитк (тооцох арга) хэрэгслийг бий болгох гэсэн оролдлогийг эхлvvлсэн юм. Yvнгvйгээр эдийн засгийн шинжлэх ухааны"гарийн багаж" -нуудийг тєсєєлєхийн аргагvй.Цалин болон vнэ 2 ийн хооронд уялдаа холбоо бараг байхгvй, байлаа ч тэр нь их хойрго хєшvvн байдаг нь зах зээлийн нєхцєл байдлыг хvндрvvлдэг болохыг Кейнс ажиглажээ. Энэ "хойрго хєшvvн" байдлаас болон мєнгєний урсгалд гарч буй саатал гацаанаас ангижирах арга нь: "Тєр нєхцєл байдлаа засан тохинуулахын тулд єєрийн эдийн засгийн хvч нєєцєє тодорхой зорилготойгоор хаа шаардлагатай байгаа газар байршуулах " болой. Тvvний энэ ажиглалт, арга хэмжээ нь 1990 ээд онд ч тэр vнэн гэдэг нь батлагдсан юм.1930 аад онд : Хєрєнгє оруулалтын урсгалыг єдєєж сайжруулахийн тулд улсаас мєнгє зээлэх хэрэгтэй гэдэг нь тодорхой байлаа. Кейнс тухайн цаг vедээ Америкийн ерєнхийлєгч Франклин Д. Рузвелтийн санаачилгийг идэвхитэй хамгаалж, дэмжиж байсан гэдэг. Кейнсийг (1946) нас барсаны хойно ч тvvний залгамжилгчид vvнийг нь ягштал баримталсаар байлаа.Тэдний сурах бичгvvдэд гидравлик (усний тэнцэл зvй) тай зvйрлэж болох Кейнсийн санаа гvнзгий илэрч байдаг :"Тeр мєнгєний крант (гоожуур) -ыг чангалах эсвэл сулруулах замаар єєрийн хvссэнээр эдийн засгийг єдєєж урамшуулах эсвэл тогтворжуулан, намсгаж чадах юм аа"Энэ онолын дагуу бол хямралын vед улс єєрийн зардлын сувгийг онгойлгосноор эдийн засгийг эрчимжvvлнэ.Гэвч энэ философи нь 1970 аад онд "дампуурч" эхэлсэн юм. Зардлыг ихэсгэснээр эдийн засгийн єсєлтийн оронд улсийн тєсвийн хомсдол бий болж, улмаар єєр нэгэн сєрєг vр дагавар болох инфляци ихэсч байлаа. Зах зээлийн эдийн засаг нь Кейнсийн олж нэрлээгvй, огт єєр шалтгааны улмаас хямарч доройтдог байж болох юм. Кейнс эдийн засгийн гол гол асуудлуудаар хэрэглэхэд амар, цэгцтэй олон сайхан санаа, судалгааны аргачлалуудыг vлдээжээ. Мэдээж тэр нь бvх асуултанд хариулж чадах цорын ганц ерєнхий онол бол биш байлаа.

Эх сурвалж ''olloo''

Цааш унших...

Ф.А. Хаек (1892- 1992)

Ф.А Хаек нь орчин үеийн австрийн эдийн засагчид дундаас хамгийн алдартай нь яах аргагүй мөн билээ. Хаек нь Фридрик Фон Вайзерийн шавь , Людвиг Фон Мизесийн хамтран зүтгэгч мөн хамгийн чухал нь тэрээр гайхалтай Австрийн сургуулийн онолчдын үеийн төлөөлөгч юм. Хаек нь эдгээр олон австрийн гайхамшигт санаа бүхий онолчид дотроос англи хэлтнүүдийн ертөнцөд хамгийн их амжилтад хүрсэн нэгэн байлаа. 1967 онд Жон Хикс “1930-аад оны эдийн засгийн шийдвэрлэх үеийн түүхийг бичье гэвэл профессор Хаек уг гунигт түүхийн гол баатруудын нэг гарцаагүй байх болно” хэмээн хэлсэн байдаг. Хаекийн шинэ онол нь Кейнсийн шинэ онолын үндсэн өрсөлдөгч болж байсан тэр үе ч одоо бараг мартагдсан /Хикс 1967 x 203/. Харамсалтай нь Хаекийн Бизнесийн мөчлөгийн (bisiness cycle) -ийн тухай онол эцсийн эцэст Кейнсийн хувьсгалд дарагдсан билээ. Гэвч 1974 онд Хаек, Свид Гуннар Мюрдалын хамтаар эдийн засгийн шинжлэх ухааны хүрээнд Нобелийн шагнал хүртсэнээр түүний бүтээл дахин хүн төрлөхтний анхааралд буцаж ирсэн гэж хэлж болно. Хаек нь 70 жилийн туршид их хэмжээний бүтээл бичсэн нэгэн юм. Одоогоор түүний 19 ботиос бүтсэн бүтээлүүдийн цуглуулга Чикагогийн Press & Routledge их сургуулиас хэвлэгдэн гарч байгаа юм байна. Амьдрал ба ажилХаекийн амьдрал 20-зууны туршид үргэлжилсэн бөгөөд тэрээр амьдралынхаа туршид дэлхийн хамгийн оюунлаг хүмүүсийн хүрээнд амьдарч ирсэн байна. Фридрих Август Фон Хаек 1899 онд Венийн язгууртан айлын гэрт мэндэлжээ. Хаек Венийн их сургуульд суралцан хууль зүй болон улс төр судлалын ухаанаар докторын зэрэг 1921 ба 1923 онд хүртэжээ. Тэрээр дөнгөж дэлхийн I дайны дараа 19 насандаа Венийн их сургуульд элссэн бөгөөд уг сургууль нь тухайн үедээ дэлхийд эдийн засгийн чиглэлээр хамгийн шилдэг 3 сургууль болох Стокголмын их сургууль, Кембридж ба Венийн их сургууль хэмээн тооцогдож байсан шилдэг сургууль юм. Тэрээр хуулийн чиглэлээр суралцаж байсан хэдий ч түүний гол сонирхдог зүйлүүд нь эдийн засаг ба сэтгэл судлал байлаа. Тэр үеийн болоод түүнээс хойшх олон эдийн засгийн оюутнуудын нэгэн адилаар Хаек эдийн засгийн хичээлүүдийг зөвхөн өөрийн ашиг сонирхолын үүднээс бус харин тэр үеийн нийгмийн байдлыг сайжруулхыг хүссэндээ сонгож байсан юм. Үүний нэг гол хүчин зүйл нь дайны дараах Венийн ядуу зүдүү байдал байсан байх. Тэр үед социализм бол асуудлыг шийдэх арга зам мэт санагдаж байлаа. 1922-онд Мизес “Die Gemeinwirtschaft“ хэмээх бүтээл гаргасан нь сүүлд Социализм хэмээн орчуулагдсан билээ . Хаек хэлэхдээ “Энэхүү номыг анх гарч ирэхэд уншсан миний үеийн залуус бүгд дэлхийг өөр янзаар харсан юм” хэмээжээ. Мизесийг төгөлдөржүүлэх Социализм хэмээх 2 жилийн өмнөх нийтлэлд эдийн засгийн тооцоо нь хөрөнгийн үйлдвэрлэлийн зах зээлийг шаарддаг бөгөөд ийм эдийн засаг байхгүй тохиолдолд тухайн хөрөнгийн үнэ цэнийг тогтоох боломжгүй ба үр дүнд нь хөрөнгө мөнгөний үйлдвэрлэлд ашиглагдах зохистой байлдыг олж мэдэх боломжгүй юм хэмээн маргалдаж байсан аж. Мизесийн уг төвлөрсөн төлөвлөгөөний (central planning) эсрэг хийсэн сэтгэл хөдөлгөсөн үзэл санаа нь Хаекийн үзэл санааг Laissez-faire зүг хувиргаж өөрчилсөн юм. Яг энэ үеэс л Хаек Мизений алдарт тусгай семинаруудад сууж эхэлсэн билээ. Байнгын сонсогчид болох Хаек , Готфрид Хаберлф , Фритс Махлупс , Оскар Морганштерн, нар тийм ч алдартай биш байлаа. Олон жилийн туршид ийнхүү тусгай семинар нь Венийн эдийн засгийн хүрээнийхний гол төв нь байлаа. Тэдний семинарт Лондонгын Робинс, Верке-гээс Ковард С. Элие гэх мэт алдартай зочид ирж байсан байна. Сүүлд нь уг холбоог орхиж Венээс явсан анхны хүн нь Хаек байжээ. Түүний араас ихэнх гишүүд болоод Мизес өөрөө ч дэлхийн II дайны эхлэл гэхэд явцгаажээ. Мизес мөнгөний болон банкны онолоор өөрийн анхны ажилуудыг, австрийн ахиуц таашаалын зарчмыг мөнгөний үнэ цэнэ дээр амжилттай ашиглаж дараа нь Британий мөнгөний сургуулийн докторын ажил ба Шведийн эдийн засагч Кнут Викселийн санаан дээр үндэслэн аж үйлдвэрийн хэлбэлзэлийн онолын эхлэлээ гаргажээ. Эцэст нь Хаек үүнийг өөрийн банкны зээлийн тэлэлтийн хүрээнд бизнесийн мөчлөгийн эх үндэсийг, мөн түүний капитал муу хөрөнгө оруулалт (malinvestment)- ийн хүрээн дахь шилжилтийг тайлбарласан хэлбэлзэлийн талаархи сурталчилгаандаа суурь болгон ашигласан юм. Энэ хүрээнд хийсэн ажлынхаа дүнд тэрээр Лондонгийн эдийн засгийн болон улс төрийн сургуульд лекц унших урилга хүртсэн ба 1931 онд түүний хүлээн авсан эдийн засаг болон статистикийн тэнхимийн дарга цол үр дүн нь байлаа. Тэнд Хаек гайхамшигтай бүлэг хүмүүстэй нэгэн хүрээнд орсон юм. Хамгийн алдар цуутайгуудаас нь дурьдахад Роббинс , Ж.Р.Хикс , Ариолд Прант, Дэнис Робертсон , Т.Е.Григори, Абба Лернер , Кенет Билдинг гэх мэт. Хаек тэнд төдий л олны хүртээл болоогүй Австрийн бизнесийн мөчлөгийн онолоо анх танилцуулсан бөгөөд уг онол нь тэднээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн билээ. Лондонгийн эдийн засгийн сургуульд Хаек улам боловсронгуй болгосон Мизесийн бизнесийн мөчлөгийн онолоор 1936 онд Кейнсийн ерөнхий онол гарч ирэхээс өмнө лекц уншиж байсан ба Англи, Америкт түүний үг онолыг баримтлагчид улам бүр нэмэгдэж энэхүү онол нь ерөнхийдөө их уналтыг тайлбарлаж байсан гол онол байлаа. 1930 оны эхээр Кейнсийн “Treatise on Money” буюу мөнгөний тухай шаштир бүтээлийн хүрээнд Хаек болон Кейнс нар эдийн засгийн сэтгүүлүүд дээр маш ихээр маргалдаж байв. Хаек Кейнсийн мэргэжлийн өрсөлдөгчийн хувьд түүний ерөнхий онолыг няцаах хангалттай байр суурьтай байлаа. Гэвч тэрээр хэзээ ч ийм зүйл хийгээгүй байна. Үүний нэг шалтгаан нь Кейнсийн өөрийн хувийн гайхамшигт байдал, түүний яруу илтгэх чадвар болоод Хаекийн мэргэжил нэгтнүүдтэйгээ шууд сөргөлддөгүй зангийнх байсан биз. Хаек Кейнсийг дайны үеийн инфляцийн эсрэг дайнд өөрийн нэг талын хүн хэмээх боддог байсан. Мөн түүнчлэн Хаекийн сүүлд нь өөрөө тайлбарлаж байснаар “Кейнс өөрийн онолын хүрээг байнга өөрчилж байсан, тиймээс тэрээр нэгэнт өөрийн бодлыг дахиад өөрчилчихөж магадгүй учраас түүний ерөнхий онолыг шүүмжилэхэд ямар ч утга байхгүй байсан” гэж байжээ. Гэвч Хаек үүнээс дээр арга зам хайж олсон байна. Энэ нь Бөм-Баверкийн капиталын онолыг илүү бүрэн боловсронгуй болгох явдал байлаа. Ийнхүү тэрээр өөрийн хүч хөдөлмөрийг энэхүү ажилд зарцуулж эхэлжээ. Харамсалтай нь капиталын бүрэн онол 1941 он хүртэл дуусч амжаагүй бөгөөд энэ хооронд Кейнсийн Макро эдийн засгийн загавар бүрэн боловсрогдсон байжээ. Хэдэн жилийн дараа Австрийн сургуулийн хувь тавилан харамсалтай няцаалтыг туулсан билээ. Эхлээд бизнесийн мөчлөгийн онолын чухал хэсэг болох Австрийн капиталын онол Итали гаралтай Кембрижийн эдийн засагч Пиеро Брафа болон Америк эрдэмтэн Франк Найт нарын зүгээс дайралтад орсон байна. Энэ үеээр бизнесийн мөчлөгийн онол өөрөө Кенсийн ерөнхий онолын мандалтын үеэр мартагдсан байжээ. Хоёрт Хаек Лондон руу явж түүний араас 1940-д оны эх хүртэл ихэнх австрийн эдийн засагчид хувийн болон улс төрийн шалтгаанаар Венийг орхисноор Австрийн агуу их эдийн засгийн сургууль зогсолтод оржээ. Мизес Венийг 1934 онд орхиж Жинев орсон бөгөөд тэндээсээ Нью Йорк орж тэндээ өөрийн ажилаа үргэлжлүүлсэн байна. Хаек 1950 он хүртэл Лондонгийн эдийн засгийн сургуульд багшилж байгаад тэндээсээ Чикагогийн их сургуулийн нийгмийн бодлогын холбоонд элсчээ. Хаекийн үеийн бусад Австрийн эдийн засагчид ихэнх нь АНУ-руу шилжицгээжээ. Готфрид Хаберкер Харвардад , Фритс Махлуп ба Оскар Моргенштерн нар Принстонд , Поул Робертсон MIT буюу Масачусетсийн Технологийн их сургуульруу гэх мэт. Гэвч тэдний бүтээлүүд Карл Мээнгэрийн анх тавьсан уламжлалт санааг агуулахаа больсон байна. Чикагогийн их сургуульд Хаек мөн л адил гайхамшигт суутнуудтай ажиллаж байлаа. Эдийн засгийн тэнхэмийг Найт болон Мильтон Фрирмон нар сүүлд нь Жорж Штиглер хариуцаж байв. Харин хуулийн сургуулийн захирал Аарон анхны хууль болон эдийн засгийн хөтөлбөрийг боловсруулж байжээ. Гэвч эдийн засгийн онол тэр дотроо түүний урган гарч ирэх хэв загавар маш түргэн өөрчлөгдөж байлаа. Поул Самуэльсоний 1947-онд бий болгосон сан Физикийг эдийн засагт орлуулж хуулбарлах шинжлэх ухаан хэмээн тогтоосон бол 1953 онд бичигдсэн Фридманы “Эсрэг эдийн засаг” хэмээх эссэй нь эдийн засгийн аргачлалд шинэ стандарт тавьж өгсөн юм. Хаек ийнхүү эдийн засгийн салбарт ажиллахаа больж оронд нь сэтгэл судлал, гүн ухаан, улс төрийн чиглэлээр ажиллаж эхэлсэн юм. Австрийн эдийн засгийн урсгал удаан үргэлжилсэн уналтанд орсон юм. 1974-онд эдийн засгийн хүрээний Нобелийн шагналыг Хаек хүртсэнээр Австрийн сургууль дахин ажиллах боломж гарч ирсэн гэж хэлж болно. Хаекийн бүтээлүүд шинэ үеийхэнд заагдаж эхэлсэн ба Хаек өөрөө ч 1970-аад оны дундуур хүн судлалын сургуулийн хуралд оролцож байлаа. Тэрээр ном туурвилаа үргэлжлүүлсээр байсан бөгөөд 1988-онд буюу 89 насандаа “Fatal Conceit “ буюу “Аюултай уран сэтгэмж” хэмээх номоо гаргаж байжээ. Хаек 1961-онд Чикагогоос явж Германы Фрайбург-д ирсэн бөгөөд 1992-онд тэндээ ертөнцийн мөнх бусыг үзжээ. Эдийн засагт оруулсан хувь нэмэр Хаекийн эдийн засагт үлдээсэн хувь нэмэр нэлээд ярвигтай цогц юм. Түүний “The Road to serfdom” буюу “Боолчлолд хүрэх зам” хэмээх 1944 оны бүтээл нь хамгийн алдартай ба 1930, 1940-өөд оны үед хийсэн мэдлэгийн талаархи ажилууд нь мөн чухал юм. Бизнесийн мөчлөгийн онолын мэргэжилтнүүд түүний эхэн үеийн аж үйлдвэрийн хэлбэлзэлийн ажлыг уг онолоос олж хардаг ба хэдийгээр дүгнэлттэй нь ерөнхийдөө санал зөрдөг хэдий ч орчин үеийн мэдээлэлийн онолчид Хаекийн үнийн дохио (Signal) хэмээн авч үзсэнийг хүлээн зөвшөөрдөг байна. Хаекийн бүтээлүүд мөн түүнчлэн улс төрийн гүн ухаан, эрх зүйн онол болон сэтгэл судлалийн хүрээнд алдартай. Хаек Австрийн эдийн засгийн сургуульд томоохон нөлөө үзүүлсэн нэгэн ба саяхнаас уг сургуульд түүний аль салбарт хувь нэмэр илүүтэй оруулсан талаар ихээр мэтгэлцэх болсон байна. Түүний аяндаа бий болох эмх цэгцний талаар ач холбогдол (Sponteineous order) болон цогц системийн ажил нь олон Австрчуудын хувьд нөлөө үзүүлсэн. Зарим нь түүнийг техникийн эдийн засагт тэд дотроо капитал болон бизнесийн мөчлөгийн онолд илүү нөлөөлсөн хэмээдэг бөгөөд үүндээ Хаек болон Мизес нарын нийгмийн зохин байгуулалт талаархи үзэл бодлын зөрчилдөөнөөс иш татан онцолдог аж. (Мизес нэг талаас Рационалист буюу оюуныг сурвалж болгох үзэлтэн and Utilitarian байсан бол Хаек ухаан бодолыг хязгаартай гэж үздэг, капитализмыг өмгөөлөх суурь шалтгаанаа хязгаарлагдмал мэдлэгийг ашиглах чадвартай агаад хүнд сорилт алдаанаас суралцах чадвараар илэрхийлдэг хүн байсан). Бизнесийн мөчлөгийн онолХаекийн капитал, мөнгө болон бизнесийн мөчлөгийн бүтээлүүд нь түүний эдийн засагт үзүүлсэн хамгийн гол хувь нэмэрүүд юм. Мизесийн мөнгө болон зээлийн онол дээр үндэслэн (1912) Хаек хэрхэн эдийн засаг дахь бүтээгдэхүүний ба ажил эрхлэлтийн хэлбэлзэл нь эдийн засгийн капиталийн бүтэцтэй холбоотой байдгийг үзүүлжээ . “Үнэ ба үйлдвэрлэл” 1913 хэмээх бүтээлдээ тэрээр капитал барааны үнэ цэнэ ба үйлдвэрлэлийн түр зуурын дарааллын(temporal sequence) –ий байрлалийн харилцан хамаарлын үзүүлсэн алдарт “Хаекийн гурвалжингаа” гаргажээ . Үйлдвэрлэлд хугацаа ордог учраас гагцхүү ирээдүйд худалдагдсаныхаа дараа үнэлэгдэх эцсийн бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрүүд одоо цагт үйлдвэрлэсэн байх ёстой байдаг. Мэдээж капитал нь олон төрлийнх байна . Капитал, бараа үйлдвэрлэлд ашиглагдсанаар тэдгээр нь түүхий эдээс тухайн эцсийн бүтээгдэхүүн бүтээхэд зориулагдсан хагас боловсруулсан бүтээгдэхүүн болдог байна . Иймээс хэрэв тухайн бүтээгдэхүүний эрэлт өөрчлөгдсөн нөхцөлд эдгээр нь тийм ч амархан өөр зүйлийн үйлдвэрлэлд ашиглагдахад шилжүүлэгдэх боломжгүй байдаг . Тиймээс орчин үеийн капитал хэрэглээний эдийн засагийн макро эдийн засгийн түвшины гол асуудал нь хугацаа хоорондын зохицуулалт байдаг юм . Энэ нэг үгээр капитал болон хэрэглэгчийн барааны нөөцийн хувиарлалт нь хэрэглэгчийн одоо болон ирээдүйд хэрэглэх хандлагатай хэрхэн нийцэх вэ? гэсэн асуудалыг ургуулдаг юм . Хаек өөрийн “The Pure Theory of Capital “ ( 1941 ) буюу капиталийн бүрэн онол бүтээлдээ эдийн засаг үйлдвэрлэлийн бүтэц хэрхэн капитал барааны шинж чанарууд болох хэрэглээний урт, орлуулалт, төрөлжилт, гэх мэт олон өөр зүйлээс хамаардагийг харуулжээ. Энэхүү бүтэц нь олон төрлийн хөрөнгө оруулалтийн хэрэгжилтийн үеүүд, Бөхм-Баверкийн “ Roundaboutness ” ойлголтын өргөтгөл гэх мэт зүйлсээр илэрхийлэгдэж болно . “Үнэ ба үйлдвэрлэл ( 1931 ) ба “Мөнгөний онол ба худалдааны эргэлт “ ( 1933 ) хэмээх бүтээлүүддээ Хаек хэрхэн Мизес болон Виксел нарийн хэлснээр “Natural rate” буюу хүүгийн хэвийн түвшинийг алтан стандарт ч гэж хэлдэг багасгаснаар эдийн засгийн үйлдвэрлэлийн цаг хоорондын бүтэцийг гуйвуулахад хүргэдэгийг үзүүлжээ . Мөнгөний үнэ болон бүтээгдэхүүнд нөлөөлөх нөлөөлөлийн ихэнх онолууд гагцхүү үнийн тухайн түвшин дахь мөнгөний нийт нийлүүлэлт ба бүтээгдэхүүний нийлбэр дүн эсвэл хөрөнгө оруулалтыг авч үздэг. Мизес болон Хаек нарын боловсруулсан Австри онол нь мөнгө хэрхэн эдийн засагт нэвтэрч ордог (“Injection effects”) ба яаж үнэ болон тодорхой салбаруудын хөрөнгө оруулалтад нөлөөлдгийг авч үзсэн байдаг. Хаек өөрийн ажлын хүрээнд үйлдвэрлэлийн зарим үе дээр хөрөнгө оруулалт нь үйлдвэрлэлийн бүтэцийг (“structure of production“) хэрэглэгчдийн хугацаа хоорондын сонирхолтой нэгтгэж чадаагүй үед “ malinvestment “ буюу муу хөрөнгө оруулалтыг болдог хэмээжээ. Зээлийн өргөжилтийн нөлөөгөөр үүссэн хүүгийн түвшины бууралт нь нөөц баялагийг капиталын эрчимтэй боловсруулалтруу бөгөөд үйлдвэрийн эхэн үерүү (хөрөнгө оруулалтийн эрэлт нь илүү хүүгийн түвшины мэдрэмжтэй) чиглүүлдэг ба энэ нь үйлдвэрлэлийн хугцааг (үеийг) уртасгадаг. Хэрвээ хэрэглэгчид одоогийн хэрэглээнээс ирээдүйн хэрэглээг илүүд үзсэнээр зээлийн хүү унасан тохиолдолд удаан хугцааны үйлдвэрлэл нь илүү тохиромжтой. Харин зээлийн тэлэлтийн улмаас үүссэн хүүгийн түвшиний бууралт үйлдвэрлэлийн бүтэцэд өөрчлөлт оруулж тэр нь хэрэглэгчдийн хугцаа хоорондын (outer temporal) сонирхолтой нийцэхгүй учир “ хуурмаг дохио ” болдог байна. Хөрөнгө оруулалт ихсэсний дүнд үүссэн огцом үсрэлт нь хиймэл. Учир нь эцсийн эцэст зах зээлд оролцогчид бүхий л шинээр эхлүүлсэн төсөлүүдийг хэрэгжүүлж дуусгахад хүрэлцэхүйц хадгаламж байхгүй байгааг ухаардаг байна. Үсрэлт нь тэдгээр муу хөрөнгө оруулалтыг илрүүлэж устгаснаар дампуурал болдог байна . Тиймээс бүхий л зээлийн тэлэлтээр үүссэн хуурамч үсрэлтүүд буцаад урвах хамааралтай байдаг юм. Нөхөн сэргээх үйл ажиллагаа нь зээлийн хүүг хэвийн түвшинээс бууруулсны дүнд үүссэн муу хөрөнгө оруулалтыг олж устгах, үүнээс үйлвэрлэлийн цагийн бүтэцийг дахин сэргээж хэрэглэгчдийн хугацаа хоорондын сонирхолтой нийцүүлэхээс бүрднэ. Мэдлэг, шагнал, нээлтийн үйл явц болох өрсөлдөөнХаекийн мэдлэгийн цар хүрээ болон аяндаа тогтох эмх цэгцний талаарх бүтээлүүд нь олны хүртээл болсон ба ихээхэн маргаантай асуудлыг агуулдаг байдаг байна. Хаек өөрийн “Эдийн засаг ба мэдлэг” (1937) мөн “Мэдлэгийг нийгэмд ашиглах нь” (1945) бүтээлүүддээ эдийн засгийн нийгэм дэх гол асуудал нь ихэнх сурах бичгүүдэд бичсэн байдаг “өгөдсөн нөөц баялагийг өрсөлдөөнт хэсгүүдэд хувиарлах” гэдэгтэй маргаж бичсэн байна. Тэрээр гол асуудал нь “нөөц баялагийн хамгийн зөв зохистой ашиглалтыг хэрхэн хангах вэ?”(нийгмийн бүхий л өрсөлдөгчдийн хувьд). Эсвэл товчоор “энэ нь хэнд ч цогц байдлаар олгогдоогүй мэдлэгийн ашиглалтын асуудал юм” гэжээ. Эдийн засгийн системийг ажиллуулахад шаардлагатай ихэнх мэдлэг Хаекийн байгал болон нийгмийн бүхий л үйл явцыг захирдаг ухамсарын чанартай хууль болох шинжлэх ухаан болон техникийн мэдлэгт бус харин тухайн цаг болон газрын нөхцөл байдлын талаарх цар хүрээний ойлголт буюу idiosyncratic мэдлэгт оршдог юм хэмээжээ. Энэхүү үггүйгээр ойлгогддог мэдлэг нь энэхүү чадварыг өөртөө агуулдаг хүний хувьд ч ухамсарын үүднээс мэдэгддэггүй ба хэзээ ч төрийн зохицуулалтад дамжуулагдах боломжгүй байдаг. Зах зээл энэхүү далдын мэдлэгийг “нээлтийн үйл явцаар” дамжуулж ашиглах хандлагатай байдаг ба тухайн мэдээлэл мэдэгдэхгүйгээр өөрсдийн сонирхолыг дагасан хувь хүмүүсийн төлөвлөгдөөгүй үр дагавар хэлбэрээр эдийн засаг даяар тардаг байна. Хаекийн өрсөлдөөний талаарх тэнцвэрт нөхцөлүүдийн бүлэг хэлбэрээр тодорхойлогдсон neoclassical буюу шинэ сонгодог онолын ойлголт (зах зээлд оролцогчидын тоо, бүтээгдхүүний шинж чанар гэх мэт, нийлбэр) ба арай эртний өрсөлдөөний талаарх rivalrous үйл явц болох ойлголтуудын ялгаа нь Австрийн эдийн засагчдад ихээхэн нөлөө үзүүлсэн юм.Хаекийн хувьд зах зээлийн өрсөлдөөн нь тодорхой эмх цэгц үүсгэдэг, уг эмх цэгц нь хүний зохион бүтээл бус үйл ажилгааны үр дүнд бий болдог юм (Хаек энэхүү ишлэлийг Адам Смитийн багш Адам Фергусоноос ишилж авчээ). Энэхүү өөрөө тогтдог эмх цэгц нь хувь хүмүүсийн биеэ даасан үйл ажиллагааны дүнд тогтдог систем бөгөөд тэдгээр хувь хүмүүсийн хувьд төлөвлөөгүй ашигтай байдлыг эцсийн дүнд бий болгодог байна. Уг зүй тогтолыг санаатайгаар төлөвлөсөн системээс ялгах үүднээс Хаек Грек нэр томъёо болох “cosmos”- ийг өөрөө бүрэлддэг эмх цэгц харин “taxis”- ийг төлөвлөсөн эмх цэгцийг илэрхийлэхдээ ашиглажээ. Cosmos-ийн жишээнд зах зээлийг нэгэн бүхэл цогц ба үүнд нь мөнгө, нийтийн хууль болон хэл (Англи, Франц г.м) хүртэл багтдаг байна. Харин taxis нь эрс ялгаатай, цаанаас нь зохион бүтээсэн байгуулага мэт. Эдгээр нь нэг үгээр ухамсаргүй хамтын ажиллагааны далай дах ухамсарт эрх бүхий аралууд мэт эсвэл хувинтай сүүнд царцсан бөөн бөөн тос мэт зүйрлэгднэ. Ихэнх тайлбарлагч нар Хаекийн мэдлэг, нээлт болон өрсөлдөөний талаарх ажилуудыг 1920-иос 1930-аад оны үед оролцож байсан түүний социализмын тооцоололын талаарх мэтгэлцээнүүдээс урган гарсан гэж үздэг байна. Хаекийн бодлоор социалистууд том алдсан, учир нь эдийн засаг нь бүхэлдээ аяндаа бүрэлддэг эмх цэгцтэй ба хэзээ ч хүчээр зохион байгуулагчид байгууллагаа төлөвлөгөөний дагуу удирддаг шиг байх боломжгүй гэдгийг харж чадаагүй юм. Учир нь төлөөлөсөн шийдлүүд гагцхүү хатуу хязгаарлагдсан хүндэрлүүдийг л шийдвэрлэж чаддаг байна. Нөгөө талаас аяндаа бүрэлдэх зүй тогтол нь үйл явцын түвшинд байгалийн шалгаралаар улам сайжирах ба ямар нэгэн оюун санаагаар бүтээгдэх аль эсвэл ойлгогдох ямарч шаардлагаггүй байдаг. Хаек ба Австрийн Эдийн засагҮндсэндээ Австрйин эдийн засгийн сэргэн мандалтанд Хаекийн гүйцэтгэсэн үүрэг хэнийхээс ч их билээ. Гэвч Хаекийн бүтээлүүд үнэхээр өөрийн гэсэн уламжлал бүхий Австрйин эдийн засгийн хэсэг мөн үү? Аль эсвэл бид үүнйиг өөрийн хувийн онцлог бүхий өвөрмөц бүтээл гэж ойлгох уу? Зарим судлаачидын үздэгээр Хаекийн сүүлийн үеийн ялангүяа тэрээр эдийн засгийн шинжлэх ухаанаас хазайсан тэр үеийн бүтээлүүд нь түүний нөхөр Сэр Карл Попперийн нөлөө Карл Мээнгэр болон Мизес нарийнхаас илүүтэйгээр тусгагдсан байдаг хэмээжээ. Үнэхээр Поппер Хаекын илүү боловсронгуй сэтгэх болсонд тодорхой хэмжээний нөлөөтэй нь үнэн аж. Гэвч үүнээс давуутайгаар нөлөөлсөн цорын ганц хүн бол яах аргаггүй Мизес билээ. Тэрээр Хаекийн өөрийн арга барилд суралцсан Вайзераас ч илүүгээр нөлөөлж чадсан нэгэн юм. Вайзер харамсалтай нь Хаекийг эд залуу үед нь 1927 онд нас барсан билээ. Мизес Хаекийг өөрийн үеийхэн дотроос хамгийн оюуны чадамжтай нь хэмээн үнэлдэг байсан юм. 1978 онд Хаекийн тэмдэглэж үлдээсэнээр тэрээр эхнээсээ л жинхэнэ дагалдагч байж чадаагүй аж. Хэдийгээр Мизес миний оюуны чухал үед шийдвэрлэх нөлөөг үзүүлж чадсан ба насан туршид минь миний хувьд урам хайрлагч нэгэн болж байсан ч магадгүй би түүний хичээлээс илүү их ашиг олж авсан байж болох. Учир нь анхнаасаа ба их сургуульд түүний оюутан байгаагүй юм, харин түүний үгийг сургаал мэт хүлээн авсан жирийн л нэг залуу гэхдээ түүн дээр ирэхдээ Австрийн эдийн засгийн пралель салбарт (Вайзерийн) мэрэгшсэн, тийм л нэг залуу байсан. Маш олон бүтээлүүд Хаек болон Мизес нарын социализмын тооцоололт маргаануудаар бичигдсэн байдаг билээ. Энэ асуудал нь Мизесийн 1920 онд дэвшүүлсэнээр социалист эдийн засаг нь боломжгүй, эсвэл үр дүн муутай, аль эсвэл хэрэгжүүлэхэд илүү төвөгтэй гэсэн санааг агуулж байлаа. Хаек сүүлд нь өгүүлэхдээ зарим үед буруугаар тавигддаг Мизесийн гол дүгнэлт нь социализм боломжгүй гэдэгт бус харин социализм нь нөөцийн зөв ашиглалт хийж чадахгүй гэдэгт байв хэмээжээ. Тайлбарлана гэдэг нь өөрөө маргааны сэдэв. Энд Хаек эдийн засгийн тооцооллын стандарт үзэлтэй маргалдаж байгаа юм, жишээ нь Шумпетер эсвэл Бэргсоны бий болгосон. Энэ нь нэг ёсондоо Мизесийн социалист эдийн засгийн боломжгүй байдлыг илэрхийлсэн ойлголтыг Оскар Ланг, Фрэд Тайлор, Абба Лернер, нар няцааж сүүлд нь Хаек болон Робинс нар нэмж боловсоруулсаны үр дүнд онолын хувьд социалист эдийн засаг нь боломжтой гэвч хэрэгжүүлэхэд маш төвөгтэй, учир нь мэдлэг жижиг засаг захиргануудад шилжигдсэн байдаг ба түлхэц өгөгч хүчин зүйлс нь маш сул. Хаекын “Мизесийн бодит утга санааг хэрэгжүүлсэн “хэмээн бичсэн түүний ишлэл нь эдийн засгын тооцооллын мэтгэлцээний түүхийн төлөөлөгч Дон Лавоиегийн зүгээс дэмжлэг авч байжээ. Тэрээр Хаек болон Робинс нарын боловсронгуй болгосон ёрөнхий маргаан нь Мизесийн санаанаас зөрж ухарсан зүйлгүй бөгөөд харин ч дараагийн загварын ерөнхий төлөвлөгөөрүү чиглүүлсэн ойлгомжтой болгосон зүйл юм. Хэдийгээр Хаек болон Робинс нарын дараагийн арга замыг тооцоолох нь хүндрэлтэй бөгөөд тэдний үзэл санааг буруугаар дамжуулах магадлалтай гэж тайлбарлаж байсан ч тэдний гол санаа нь Мизесийнхтэй нийцэж байсан юм. Кирцнер мөн адил Мизес болон Хаекын байр суурь нь цугтаа зах зээлийн үйл ажиллагааны төрх болох Австрийн “entrepreneurial” буюу хувийн бизнэс эрхлэгчийн онолын ололтийн эхэн үеийн нарийвчлан боловсруулах оролдлого хэмээн үзэгдэх ёстой гэж тэмцэж байлаа. Нөгөө талаас Салерно уламжлалт үзлийг өмөөрч Мизесийн анхний тооцоололын асуудал нь Лавос болон Кирцнер нарын тэмдэглэж байсан нээлтийн үйл ажилгааны асуудлаас ондоо хэмээж байлаа. Хаекын бүлгийн сонголт болон өөрөө тогтох эмх цэгцний талаарх үзэл нь Мизесийн үзэл бодолтой ямар ч холбоогүй байсан ч зарим элементүүд нь Мээнгэрийнх байсан. Энэхүү ялгааг тодотгох жишээ нь Хаекын 1978 оны нийтлэлд “Мизесийн хувьд тэрээр илүү эх тивийн гэгээрлийн рационалист буюу оюуны сурвалжийн хүн би нөгөө талаас илүү англи буюу либералист нэгэн” хэмээн ялгаагаа тусгасан байдаг. Хаекийн байнга хэлдэгээр энэ нь 2 төрөлийн либерализмийн тайлбар юм. Нэг нь эх тивийн рационалист эсвэл utilitarian(тухайн хүний эдийн засгийн болон улс төрийн ааш авир нь түүний баяр баясал ба зовлон зүдгүүрээс хамаардаг гэсэн үзэл) уламжлал. Хүрээлэн байгаа орчноо тодорхойлоход хүний чадвар болон ухаан бодолыг чухалчилдаг. Хоёр дахь нь ухамсарлах хязгаар болон өөрөө тогтох эмх цэгцний эволюцийн хүчийг тусгадаг Английн нийтийн хуулийн уламжлалт үзэл юм. Саяхан Хаек болон Мизес нарын хоорондын харилцаа холбооны талаар мэтгэлцээн өрнөжээ. Салерно ба Ротбарз нар Хаекийн мэдлэг болон нээлт (discovery)-н ач холбогдолыг Мизесийн зорилго бүхий хүний үйл ажиллагааны ойлголтоос өөрөөр хардагаа мэдэгдсэн аж. Жишээ нь Салерно үзэхдээ орчин үеийн австрийн эдийн засгийн 2 хэсэг бий, хоёулаа Мээнгэрээс уламжлалтай. Нэг нь Вайзер- Хаекийн хэсэг, мэдлэгийг дамжуулдаг хэрэгсэл болдогийн хувьд, тархсан мэдлэг болон үнийн системийг чухалчилж авч үздэг. Нөгөө хэсэг нь тухайн үеэд оршиж буй мөнгөний үнэ дээр суурилсан мөнгөний тооцоолол (эсвэл ирээдүйн үнийг урдчилан харах үнэлгээ) дээр илүү анхаарлаа хандуулдаг Бөм-Баверк- Мизесийн тал. Харин Кирцнер болон Иегер нар Хаек ба Мизесийн ялгаа нь юуг онцолж байгаа болон тайлбарлаж буй хэлний хувьд ялгаатай болохоос гол утга нь нэг юм гэж үздэг.Хүн бүрийн яах аргаггүй нэг зүйл дээр санал нийлдэг нь Хаек бол Австрийн сургуулийн томоохон төлөөллөгчдийн нэг бөгөөд 20-р зууны дэлхийн шилдэг эдийн засгчдийн нэг яах аргаггүй мөн билээ. Түүний бүтээлүүд одоог хүртэл бизнесийн мөчлөгийн онол, харьцуулсан эдийн засгийн систем, улс төр болон нийгмийн гүн ухаан, эрх зүйн онол, түүгээр ч зогсохгүй танин мэдэхүйн философийн хүрээнд ч их нөлөөтэй байдаг хэвээр. Хаекийн бүтээлүүд ойлгоход хэзээд амар байдаггүй.Тэрээр өөрийгөө өөрийн сэдэвийн хүрээнд мастер гэхээсээ илүү оньсого бүхий учир битүүлэг нэгэн гэдэг байж. Энэ нь ч түүний бүтээлүүдийн дэвшүүлсэн онол, үзэл санаануудад нөлөөлсөн байж болох. Энэ ч утгаараа Хаек манай үеийн сонирхол татсан оюуны гайхамшигт суутнуудын нэг байсаар ирлээ.

Цааш унших...

Мөнгөний бодлогын зорилт, арга хэрэгслүүдэд, мөнгөний бодлого нь макро эдийн засгийн зорилгыг хэрэгжүүлэхэд хэрэглэдэг бодлогын чухал хэрэгсэл юм. Эдгээр зорилгыг дурдвал: 1. Инфляцийн бага түвшин 2. Бүрэн болон өндөр түвшингийн ажил эрхлэлт 3. Төлбөрийн балансын тэнцвэржилт 4. Бодит орлогын өсөлтийг хувийг нэмэгдүүлэх Дээр дурьдсан зорилгуудыг эдийн засгийн бодлогын зорилгууд гэж нэрлэдэг. Макро эдийн засгийн зорилгод хүрэхийн тулд доорх бодлогуудыг явуулж байдаг байна. Үүнд- Мөнгөний бодлого - Санхүүгийн бодлого - Үнэ, орлогын бодлого - Валютын ханшны бодлого Үүний дотроос одоо бид мөнгөний бодлогын асуудлыг тусгайлан авч үзвэл, мөнгөний бодлого нь дэвшүүлж тавьсан зорилгодоо хүрэхийн тулд тодорхой зорилтод хүрэх, түүний тулд ажиллах хэрэгтэй болно. Эдгээр зорилтыг тодруулбал- Мөнгөний нийлүүлэлт - Банкны зээл - Урт хугацааны зээл Мөнгөний бодлогод: Зорилгод хүрэх зорилтод тал нь болж байдаг үзүүлэлтүүд гэж байдаг байна. Үүнд -суурь мөнгө -банкны актив, пассив -богино хугацааны хүү Мөнгөний бодлогын зорилтыг тодорхойлоход дор дурьдсан гол гол техникийн хүндрэл учирдаг аж. 1. Зорилт тодорхойлогдох цаг хугацааны холбоо, хэлхээг илүү албан ёсны аргаар гаргах ёстой. Зорилтын хүрээ тодорхойгүй орхигдсон тохиолдолд мөнгөний нийлүүлэлтийн бодит, жинхэнэ хэмжээ урьдах зорилгот хугацааны эцэст хэд байсныг дараагийнхаа суурь болгон ашиглах гэвэл алдаа гарна. 2. Олон талт зорилтуудын зөв дараалал хэрэгтэй байдаг. Хүүгийн байрны хөдөлгөөн М1, М2-ын зорилтуудад мөн тийм байдлыг бий болгоно. 3. Ямарваа нэгэн хугацаанд хийх мөнгөний агрегатын түвшин, өөрчлөлтийн тооцоонд авагдсан хугацаанд нь тодорхой аргачлал хэрэгтэй. Хэтэрхий богино хугацаанд хурдан хийх өөрчлөлт нь хүүгийн хөдөлгөөнд хүчтэй нөлөөлж маш тааламжгүй нөхцөл байдлыг бий болгож болно. Нөгөө талаар хэт урт хугацаанд тооцоо хийгдвэл эдийн засгийн бусад хэсэгт сөрөг нөлөөлөл үзүүлэх талтай. Төв банкны тэнцлийн тайлан Төв банк үйл ажиллагаа хэрхэн яаж хэрэгжүүлдгийг ойлгож мэдэхийн тулд түүний тэнцлийн тайланг судалж үзэх шаардлагатай юм. Төв банкны тайлан тэнцлийн актив пассивын бүтэц нь арилжааны банкныхаас нилээд өвөрмөц онцлогтой. Үнэт цаас:Энэ нь төв банкны худалдаж авсан бонд юм. Засгийн газраас төсөвийнхөө алдагдлыг нөхөх зорилгоор урт богино хугацаатай бонд гарган хүн амд худалддаг. Төв банк энэ бондоос худалдан авна. Тэгэхдээ зарим хэсгийг нь шууд төрийн сангаас ихэнх хэсгийг нь арилжааны банкуудад болон хүн амаас эргүүлэн худалдан авдаг. Үнэт цаасны хүүгийн орлого нь төв банкны орлогын нэг гол эх сурвалж мөн боловч үндсэн зорилго нь арилжааны банкуудын зээлийн чадавхид нөлөөлөх явдал юм. Арилжааны банкинд олгосон зээл:Төв банк нь аж ахуйн нэгжүүдэд бус зөвхөн арилжааны банкуудад зээл олгодог. Ийм зээл нь төв банкны хувьд актив буюу авлага болдог ба арилжааны банкуудын хувьд өр төлбөр болно. Арилжааны банкуудын нөөц:Арилжааны банкууд хадгаламжаасаа тодорхой хувиар бодож зайлшгүй нөөцийн санг бүрдүүлэх ба нөөц нь төв банкны хувьд хадгаламж буюу хөрөнгийн нэг эх үүсвэр болон тэнцлийн пассив талд бичигдэнэ. Төрийн сангийн хадгаламж:Сангийн яам төрийн сангийн хөрөнгийг төв банкинд чек бичигдсэн хугацаагүй хадгаламж хэлбэрээр хадгалуулдаг. Өөрөөр хэлбэл, төрийн сангийн хөрөнгийг чек бичиж зарцуулна. Төрийн сангийн хөрөнгө нь татварын орлого, хүн ам, банк аж ахуйн нэгжүүдэд бонд худалдаж олсон мөнгө болон бусад орлогоос бүрдэнэ. Төв банкнаас гүйлгээнд оруулсан мөнгө:Энэ нь гүйлгээнд хүмүүсийн гар дээр эргэж буй нийт цаасан ба зоосон мөнгө юм. Төв банкны үнэт цаас Төв банк банкуудын нөөцийн нийлүүлэлтийг хянаснаар мөнгөний захын нөхцөл болон хүүд нөлөөлдөг бөгөөд энэ зорилгоор өөрийн үнэт цаасыг гаргадаг. Банк хооорондын мөнгөний зах Банкуудын нөөцөө удирдах нэг арга нь “ Банк хоорондын мөнгөний зах” байдаг аж.

Цааш унших...

Компаниуд яаж хавтгай дэлхий дээр хєгжиж байгаа талаар... Энэхvv номоо бичих явцдаа би маш олон компанийн удирдлагуудтай уулзаж, хавтгай дэлхий дээр хэрхэн єрсєлдєж, хєгжиж байгаа тухай асууж ярилцдаг байлаа. Тэд бvгд хэлэлцэж тохирсон юм шиг “Сvvлийн хэдхэн жилийн дотор ...” гэж ирээд л эхэлнэ. Vнэхээр, сvvлийн хэдхэн жилийн дотор тэд ємнє нь хэзээ ч тєсєєлж байгаагvй, хийх боломжгvй гэж боддог байсан зvйлсээ хийх боломж бvрдсэн аж. Том ч бай, жижиг ч бай, энэхvv хавтгайран буй дэлхий ертєнцєд хєгжиж, дэвшихийг хvсч байгаа бол нэгэн зvйлийг ойлгох хэрэгтэй болж. Энэ бол “Хийж болохгvй зvйл гэж vгvй болсон.

Хийж болох юу л байна, тvvнийг хийж болно- гэхдээ таны тєсєєлж байгаагаас ч богино хугацаанд. Тэгэхээр асуудал бол “Vvнийг Та хийх vv, эсвэл хэн нэгэн хийгээд танд худалдах уу?”, “Та шинэчлэлт єєрчлєлтийг нэвтрvvлэх vv, эсвэл тvvний араас гvйцэх гэж гvрийх vv?” гэж.Би маш олон хvнтэй ярилцсаны дvнд дараах хэдэн дvрмийг олж илрvvлсэнээ тантай хуваалцья. Дvрэм1: Дэлхий хавтгайрч буй нь мэдрэгдээд эхэлмэгц та єєрийн компани, бизнесийнхээ дотоод нєєц бололцоог сайтар шинж. Єєрийгєє тойруулж хана босгохын оронд дотооддоо сайн гэгч нь “малталт” хий. Vvнийг би Миннесота мужид vйлчилгээний бизнес эрхэлдэг найз нарынхаа туршлагаас ойлгосон юм. Хорь орчим жилийн ємнє Кен, Жилл нар мультимедия компани байгуулж (Greer & Associates), хувь хvмvvс болон байгууллагуудад фото зураг авч єгч эхэлжээ. Жил ирэх тусам томорсоор муждаа нэлээд нэр хvнд олж, 40 гаруй ажилтантай студи болж. Саяхан нєхєртэй нь уулзахад тэрээр дэлхий хавтгайрч буй нь бизнест эрс нь мэдрэгдэж эхэлснийг ярив. Тэрээр “Freelancer-ууд (манайхаар бол чєлєєт уран бvтээлчид маягийн) буюу хувиараа ажилладаг хvмvvс манай зах зээлд бидэнтэй эн тэнцvv єрсєлдєж, бид томхон захиалгуудаа алдаж эхэлсэн. Эд бидний хийдэг ажлыг гэртээ сууж байгаад л хийчихдэг. Vйлчилгээний нэр тєрєл, чанар нь адил учир хvмvvс арай хямдаар нь тэднийг сонгох болсон” гэсэн юм. Яагаад ийм болчихов оо?“Энэ бол технологийн хєгжлийн vр дvн” гэж тэрээр vргэлжлvvлэв. Бидний ажил бол хvмvvст ямар дэвсгэр дээр, ямар байрлалаар, ямар эффекттэйгээр зургийг нь авах вэ гэдгийг шийдэж єгєєд, зураг авдаг. Дараа нь єєр байгууллагад очиж хальсаа боловсруулна, зургаа угаалгана, ингээд хэрэв vйлчлvvлэгч зургандаа засвар єєрчлєлт оруулах бол єєр байгууллагад ханддаг. Товчхондоо бол, манай зах зээл нэлээд тєрєлжсєн хэд хэдэн дамжлагаас бvрддэг байсан. Харин дижитал аппарат, єнгєт принтер зэрэг гарснаар бид зєвхєн зураг авдаг, зєвлєгєє єгдєг студи байхаа больж, авсан зургаа засдаг, нvдний улаан, нvvрний єє сэв зэргийг арилгадаг, гоёл чимэглэл хийдэг, тэр бvv хэл шууд газар дээр нь єнгєтєєр хэвлэж єгдєг лаборатори болж хувирсан юм. Цаашилбал видео камераар бичлэг хийж, зургийг дvрснээс ч гарган авах болсон. Чухам ийм єєрчлєлт гарснаар аппарат, сканнер, камер, єнгєт принтертэй залуу бидний ажлыг гэртээ сууж байгаад хийх боломж бvрдсэн юм. Тэр бvv хэл єєр мужийн залуу ч интернэтээр зураг хvлээж аваад, засаж янзлаад хэвлээд єгдєг болчихсон” гэж Кен ярьж байлаа. Vнэндээ сvvлийн хэдхэн жилийн дотор Кений анх байгуулж байсан компани нь танигдахын аргагvй болтлоо єєрчлєгдчихєж. Тэрээр анх зураг авдаг байсан бол одоо ажигч гярхай байдал, єндєр мэдрэмж, євєрмєц сэтгэлгээ, гоо сайхны шийдлийг зардаг болжээ. Кен vvнийгээ “Бидний єрсєлдєх чадвар сайн аппарат байсан. Харин одоо дижиталчлагдаж болдоггvй МЭДРЭМЖ хэмээх зvйл болсон. Явсаар энэ маань зєвхєн мужийнхаа хувь хvмvvс, компаниудтай єрсєлдєх биш, тэр чигээрээ дэлхийтэй єрсєлдєх болсон” гэж тайлбарлав. Яг иймэрхvv процесс бараг бvх салбарт явагдаж байгаа шvv дээ. Маш олон ажил vйлчилгээнvvд дижитал, мобайл, интернэт, виртуаль хэлбэрт шилжсэн. Хэрэв та энэ бvхэнтэй хєл нийлvvлэн алхахгvй л бол ард чинь байгаа хэн нэгэн vvнийг танаас єрсєєд хийж орхино гэдгийг санаарай. Дvрэм 2:Энэхvv хавтгай дэлхий дээр жижиг компаниуд ч том “хєдлєх” боломж нээгдсэн. Алсыг харж, богино хугаанд, єргєн хvрээнд, гvнд нь орж ажиллах гол тvлхvvр бол маш хурдтайгаар бусадтай хамтран ажиллах явдал. Нэгэн энгийн жишээгээр тайлбарлая. Вашингтоны их сургуулийг дєнгєж тєгссєн Йорданы оюутан залуу Фади Гандоу єєрийн америк найз Уильямтай хамтран нэгэн гайхалтай санааг олж, дэлхийн хэмжээний компани болж чаджээ. Тэр энэ нууцаасаа дэлгэж байна... Хоёр найз буухиа илгээмжийн vйлчилгээ vзvvлдэг DHL, Federal Express, Airborne Express зэрэг компаниуд Арабын ертєнцєд буюу Ойрхи Дорнодод сайтар хvрч vйлчилж чадахгvй байгааг мэдэрч, Фади єєрєє Арабын ертєнцєд бизнес, харилцаа холбоо хэрхэн явагддагийг сайн мэддэгийн хувьд энэ зах зээл дээр хамтран ажиллах саналуудыг эдгээр “акул”-уудад илэрхийлэхээр болжээ. Тvvний гол давуу тал нь нэлээд тvгшvvртэй энэ бvс нутгийн хэлийг нь мэддэг, бизнесийн харилцааны соёлыг нь ойлгодог, газар нутгаа мэддэг, Иран-Иракийн дайн, Араб-Израйлийн мєргєлдєєн, vймээн самууны “дундуур” эвтэйхэн учраа олж гарч чадах гэсэн давуу талууд байсан юм. Тиймээс Фади эдгээр акулуудад “Бид та нартай танай бvс нутагт єрсєлдєхгvй. Гагцхvv танай компанийн Ойрхи Дорнодын бvс дэх “хєл” чинь болж, энэ бvсийн хvргэлт vйлчилгээг чинь хариуцан ажилладаг компани байяа” гэсэн саналыг тавьжээ. Эдгээрээс Airborne нааштай хариу єгч. Ингээд Фади албан ёсоор хамтрагч нь болж, Арабын ертєнцийн Египт, Турк, Саудын Араб, Энэтхэг, Пакистан, Иран зэрэг орнуудад єєрийн сvлжээтэй “Арамекс” хэмээх компаниа байгуулсан юм. Тэрээр “дош”-ин дээрээ vнэхээр чадварлаг ажиллаж, тун удалгvй шилдэгvvдийн жагсаалтад орж ирсэн юм. 2003 оны нэг нартай єдєр Фади дэлхий хавтгай болсныг мэдэрчээ. Тvvнтэй хамтран ажилладаг, “Арамекс” компанийх нь хувьцаанаас эзэмшдэг Airborne компанийг DHL худалдан авчээ. Ингээд Airborne-ийн эзэмшиж байсан сvлжээ, тєлєєлєгчийн газрын системийг хуучин тvншvvд нь эзэмшихээр болж, “Баяртай, хамтран ажиллахад сайхан байлаа, Бvгдэд чинь амжилт хvсье” гэсэн захидалтай хоцров.Гэхдээ… том биетэй Airborne алга болсноор жижиг биетэй Арамекс энэ хавтгай дэлхий дээр том хєдлєх боломж, орон зай нээгдсэн юм. Vнэхээр ч Фадид том хєдлєхєєс єєр арга байсангvй. Тэрээр ємнє нь нэг сvлжээнд хамтран ажиллаж байсан бvх байгууллагуудтайгаа Лондонд уулзалт хийж, ємнє нь Airborne-ийн ажиллуулж байсан системийг, магадгvй тvvнээс ч илvv сvлжээг vvсгэн, vргэлжлvvлэн хамтран ажиллахаа илэрхийлж, шинэ тvншvvдийг хайх ажилдаа орж, тун удалгvй ємнєхєєс ч илvv амжилттай компани болж чаджээ. Тэр vvнийг хэрхэн хийв ээ?Юуны ємнє Йорданд шинээр бэлтгэгдэж буй хамгийн шилдэг, шинэ vеийн програмистуудыг ажиллуулж, маш боловсронгуй вебд суурилсан шинэ сvлжээг vvсгэжээ. Мєн маш хурдтайгаар хийсэн ажил нь insourcing. Зєвхєн улс хооронд илгээлт хийхэс гадна дотоодын байгууллагууддаа vйлчилнэ гэсэн vг. Жишээ нь Арамексийн сvлжээг ашиглан Ойрхи дорнодын банкууд харилцагч нартаа картыг нь хvргэж єгдєг болсон, гар утасны компаниуд хэрэглэгчдийнхээ биллийг хvргvvлдэг болсон гэх мэт...Товч дvгнэхэд, тоглоомын дvрэм єєрчлєгдєж, дэлхийн тавцанд єрсєлдєхєд заавал том байх албагvй, жижиг байсан ч орон зайгаа эзлэх боломжийг технологи, хавтгай дэлхий олгож буйг Фади сайтар ашиглаж чадсан юм...Дvрэм 3: Хавтгай дэлхийд амьд vлдэхийн тулд том компаниуд жижиг зvйлийг ч орхигдуулж болохгvй болсон. Тэд vйлчлvvлэгчдийнхээ єчvvхэн жаахан хvслийг ч хангаж, тэдэнд том хєдлєх боломж олгох хэрэгтэй. Дэлхийд алдартай Sturbucks кофены газрын сvлжээний vvсгэн байгуулагч Ховард Шультцийн хэлж байгаагаар Sturbucks 19 мянган тєрлийн амттай кофе бэлтгэдэг гэнэ. Гэхдээ vvнийг vйлчлvvлэгчдийнхээ тусламжтайгаар хийдэг. Хэрэглэгч эднийд орж ирээд цэсэн дээрх орцуудыг харж байгаад ямар жороор, ямар орцтой кофе уухаа єєрєє шийдэж, бэлтгэдэг “єєрєє єєртєє vйлчлэх” арга юм. Энэ санааг анх сонссон хvмvvс хvн нэг бvрийн уух кофег бэлтгэнэ гэдэг боломжгvй, єртєг єндєртэй гэж тєсєєлж байсан ч Sturbucks асуудлаа ийм амарханаар шийдчихжээ. Банкны салбар ч бас технологийн дэвшил, интернэтийг ашиглаад ємнє нь хэзээ ч тєсєєлж байгаагvйгээр зардлаа бууруулж, тэгсэн хэрнээ хvн нэг бvрт хvрч vйлчилж чадсан. Хэрэглэгч компьютер, гар утас, интернэт ашиглаад л єєрийн хаяг, нууц vгээ хийгээд банкны вебсайтаар дамжин дансны гvйлгээ, орлого, зардалаа єєрийнхєє хvссэнээр хянах, зарим тохиргоог хийж зээлийн мєнгє, байрны тєлбєр зэргээ автоматаар тєлж, санхvvгээ удирдах боломжтой болсондоо тун сэтгэл хангалуун байгаа шvv дээ. Энэ бол том залуучууд хэрхэн жижиг сажиг зvйлvvдэд ч анхаарлаа хандуулж байгаагийн тод жишээ.Дvрэм 4: Сайн компаниуд бол сайн хамтрагчид байдаг. Энэ хавтгай дэлхий дээр ямар ч компани дангаараа бvх зvйлийг хийх боломжгvй болж, улам бvр єєр компаниудаас хамаарах хамаарал єссєн. Энэ нєхцєлд хэн хамгийн сайн хамтрагч байж чадна, тэр хамгийн єндєр амжилтанд хvрэх нь гарцаагvй болсон. Технологи хєгжих тусам ямар ч бvтээгдэхvvн, vйлчилгээ улам нарийн, боловсронгуй хэсгvvдээс бvрдэх болсон. Vvнийг дагаад нэг компани дотроо хэд хэдэн нарийн мэргэшсэн хэсгvvдтэй байх, эсвэл єєр байгууллагуудтай холбоотой ажиллах шаардлага тулгарч байгаа. Хэн хамгийн сайн хамтрагч (partner) байна, тэр амжилт олох тийм эрин vе эхэлсэн. Компьютерийн тоглоом vйлдвэрлэгчдээр жишээлье. Дvрс, анимаци хийдэг компани дуу бичиж, найруулдаг студигvйгээр оршин тогтнохгvй. Сайн тоглоом = Сайн дvрс,эффект+ Сайн хєгжим. Сvvлдээ энэ процесс улам задарч, тоглоом нь амжилт олмогц тун удалгvй хєгжмийн зах зээл дээр тухайн тоглоомны дуутай дискийг гаргаж амжилт олдог болсон.Єєр нэг жишээ бол Роллз-Ройс (лицензийг нь BMW vйлдвэр эзэмшдэг). Автомашины зах зээлийн магнатуудын нэг энэ компанийн нийт орлогын 50 илvv хувь нь засвар vйлчилгээнээс орж ирдэг гэдэгт та итгэх vv? Уг нь бол Британийн компани бєгєєд ердєє 10 гаруй жилийн ємнє бvх ажилчид нь Британийх байсан бол одоо 50 гаруй хувь нь Хятад, Энэтхэг, Итали, Испани, Герман, Япон, Скандинавын орнуудад оршдог, худалдан авагчид нь 120 гаруй орноос захиалгаа хийдэг “олон улсын” компани болж хувирсан. Одоо эднийг хэн ч Их Британийх гэхээргvй болсон. Америкт бол америкийн компани, Энэтхэгт энэтхэгийн, Японд японы компани. Нийт эд ангийнхаа 75 хувийг гадаадад захиалгаар хийлгээд эргvvлж импортлож авдаг. Толгой компани нь машин vйлдвэрлэдэг гэхээсээ илvvтэй хаа сайгvй байгаа vйлдвэрvvдийнхээ эд анги, тоног тєхєєрємжийг татан авах, шаардлагатай газар нь тvгээх, хаа сайгvй байрлах судалгааны хvрээлэнгvvдийн судалгаа шинжилгээний vр дvнг цуглуулж, бие биед нь танилцуулах, эндээс нэгдсэн шийдвэр, дvгнэлт гаргах ажил хийж байна. Компанийн гvйцэтгэх захирал Ройсын хэлснээр єнєєдрийн бизнесийн ертєнцєд єрсєлдєх чадваруудын нэг бол яах аргагvй “Бусадтай хамтран ажиллах, сайн хамтрагч байх” чадвар. Бид єчнєєн мянган vйлдвэр, их дээд сургууль, судалгааны байгууллага, бэлтгэн нийлvvлэгчидтэй хамтран ажилладаг. Эдэнгvйгээр бидний ажил хурдан хугацаанд урагшилж чадахгvй. Сургуулиа тєгсєєд ирдэг залуучуудаас бид юун тvрvvн “Чи нэг хэсэг нь Энэтхэгт, нєгєє хэсэг нь Хятадад, єєр нэг хэсэг нь Бостонд байгаа хvмvvстэй нягт холбогдож, хурдтайгаар хамтран ажиллаж чаддах уу?” гэж асуудаг. Энэ бол хавтгай дэлхий дээр шаардагдах хамгийн чухал чадвар болсон” гэж Ройс хэлж байлаа...Дvрэм 5:Єєрєє єєрийгєє “эхо”-дож, гарсан хариугаа vйлчлvvлэгч нартаа зарж чаддаг компаниуд л эрvvл vлдэнэ. Нэг vгээр хэлбэл єєрєє єєрийгєє “эхо”-дож, єєрийнхєє хамгийн сайн хийж чадах зvйлvvдээ тодорхойлж, давуу талуудаа гаргаад, vvгээрээ ажлын захиалга олж чаддаг компаниуд гэсэн vг. Тухайлбал IBM-д нэг хэлтэс бий. Тэдний ажил бол IBM-ийг “эхо”-дох. Бvхий л шат дамжлага, нэгж хэсэг бvрийн бvтцийг том самбар дээр зурж байгаад шинжилнэ. Компанийхаа “араг ясыг” нь гаргаж яс, холбоос, зєєлєн эд бvр дээр шинжилгээ хийнэ гэсэн vг. Нэгж хэлтэс, ажил vvрэг бvрийн зардал, орлого, ашиг, бvтээмжийг тооцоолоод, аль нь компанийн єрсєлдєх чадварт хамгийн их нєлєє vзvvлж байна, алийг нь арай бага зардлаар сайн чанараар хийж болох вэ, аль нь єртєг єндєртэй, vр єгєєжгvй байна, юундаа анхаарал хандуулж, бусдаас юугаараа ялгарч болмоор байна? гээд л. Ингээд сайтар судалсаны эцэст 4-5 халуун цэг дээр анхаарлаа хандуулна. Зарим нь танд vнэхээр давуу талуудыг єгч буй асуудлууд байж болно, зарим нь цаашдаа анхаарлаа хандуулахгvй бол болохгvй тийм асуудлууд байна, зарим нь ажил vvргийн давхардалт байж болно, зарим нь илvv бага зардлаар сайн чанараар хийж болох боломж гэх мэт байна. Ингээд эдгээр дээр ямар арга хэмжээ авах вэ гэдгийг тус тусдаа тєсєл болгож хэрэгжvvлнэ. Хамгийн гол нь эдгээр єєрчлєлтvvд ирээдvйд компанийн єрсєлдєх чадварыг сайжруулах, бусдаас илт давуу, ялгаатай болгоход чиглэгдсэн байх учиртай. Дvрэм 6:Шилдэг компаниуд ялахын тулд аутсорсинг хийдэг. Тэд олон хvнийг халж, мєнгєє хэмнэхийн тулд биш, харин арай хямд єртгєєр, гэхдээ богино хугацаанд шинэчлэгдэхийн тулд, зах зээлд эзлэх хувиа нэмэгдvvлэхийн тулд, шилдэг ажилтнуудаар эгнээгээ зузаалахын тулд аутсорсинг хийдэг. Доу Сейдман бол vндэстэн дамнасан компаниудаас захиалга авч, ажилтнуудад нь менежмент, эрх зvй, байгууллагын харилцааны соёл, ёс зvйн хичээлийг онлайнаар заах, зєвєлгєє єгєх vйлчилгээ vзvvлдэг LRN компанийг толгойлдог хvн юм. Тэрээр Энэтхэгийн MindTree хэмээх компанитай аутсорсингийн гэрээ хийсэн тухайгаа надад ярьлаа. “Би мєнгєє хэмнэх гэсэндээ биш, харин ялахын тулд энэ гэрээг хийсэн. Бид хэтэрхий томорч, єдєр тутмын ажлын орчин, ажилтнуудын харилцаагаа хянаж чадахаа больж, ажилтан нэг бvртэйгээ тулж харьцаж дийлэхээ больсон компаниудад сургалт хийдэг. Энэ бол цоо шинэ шахуу бизнес. Enron дотроосоо “идэгдэж” дампуурсанаас хойш том компаниуд чухам энэ асуудал дээрээ анхаарал тавих болсон. Тэгэхээр бидний бизнес єдєр ирэх тусам томорч, надад маш сайн ажилтнууд олноороо хэрэгтэй болж байгаа. Бид єдєр тутмын ажлуудаа жигд хуваарилж, механик ажлуудаа автоматжуулах, мєн сургалтанд хамрагдаж буй хvмvvстээ лекцээ vзэх, даалгавраа хийх, шалгалтаа єгєхєд нь тохиромжтой, хялбар байж чадах єєртєє тохирсон шинэ программ хийлгэх шаардлагатай болсон. Vvнийг бид MindTree-гээр хийлгэж байна” гэв.Доу нэг америк програмистыг хєлслєх мєнгєєрєє энэтхэгийн шижигнэсэн таван залууг хєлсєлжээ. Гэхдээ тэрээр хамгийн гол нь мєнгєє хэмнэхийн тулд биш, харин нэг сумаар хоёр туулай буудах, илvv алсыг харсандаа энэ аргыг сонгосон гэж байв. “Би энэ гэрээг хийснээр хоёр багтай ажиллаж байгаа юм. Нэг нь сургалт явуулах, зєвєлгєє єгєх vндсэн бизнесийн баг, харин нєгєє нь манай ажлыг єєр єнцгєєс харж ажиллаж буй энэтхэг програмистуудын баг. Тэд манай програмыг боловсруулахдаа илvv стратегийн зєвєлгєєг єгч бидний ємнєєс толгойгоо ажиллуулж байгаа нь надад туйлын ашигтай байна. Бид vнэхээр єрсєлдєєнтэй орчинд ажилладаг. Энэ ажлыг би маш хурдан л хийхгvй бол маргааш гэхэд хэн нэгэн нь намайг орлоно. Тэгэхээр би хамгаалах биш, давших стратегиар явахын тулд энэ гэрээг хийсэн” гэв...Дvрэм 7:Аутсорсинг бол зєвхєн цєєн хvмvvст биш, бvх идеалистуудад зориулагдсан зvйл. Сvvлийн жилvvдэд шинээр гарч ирж буй нэг ажил бол нийгмийн аж ахуй эрхлэгчид (Social Entrepreneur) юм. Энэ нь нэг ёсондоо нийгмийн тєлєє ямар нэгэн тустай ажлыг хийхийг хvсдэг, гэхдээ загасыг нь єгдєг биш, харин загас барих аргыг нь зааж єгдєг ажил юм. “Бизнесмэн тархитай, нийгмийн ажилтан зvрхтэй хvн” гэж ойлгож болно. Миний сайн мэдэх ийм хvмvvсийн нэг бол Jeremy Hockenstein хэмээх залуу. Тэрээр Харвардын их сургуулийн Бизнесийн сургуулийг тєгсєєд алдарт McKinsey Consulting компанид ажилд орсон боловч тун удалгvй тэндээсээ гарч, хэдэн нєхдийн хамт ашгийн тєлєє бус, мэдээлэл оруулах (data entry) компанийг vvсгэн байгуулав. Тэд єєрєєсєє хєрєнгє гарган Камбожид энэ бизнесээ эрхлэхээр явжээ. Тэд анх 2001 онд Камбожийн нийслэл Пном Пень хотод ирээд хаа сайгvй тааралдах интернэт кафе, англи хэл заадаг сургуулиудтай таарсан боловч ямар ч ажлын байр байдаггvй, сургууль тєгссєн залуучууд нь ажилгvй байдгийг хараад vнэхээр гайхжээ. Ингээд тэд сайтар зєвлєлдсєний дvнд Digital Divide Data хэмээх бvхий л тєрлийн мэдээллийг компьютерт шивж оруулдаг жижигхэн компанийг байгуулсан. Тэдний гол зорилго нь хvмvvст ажлын байр бий болгож єгєх, сургах явдал байсан юм. Эхлээд орон нутгийн хоёр залууг менежерээр авч, тэднээр дамжуулан 20 гаруй сурагч, оюутан, дvрвэгсэд нийлсэн хvмvvсийг ажлын 6 єдєртэй, єдєрт 6 цагаар ажиллуулахаар болж, сард 75 доллар єгєхєєр тохиролцжээ. Єєрсдийнхєє мєнгєєр 20 компьютер худалдаж аваад интернэтэд холбуулав. Энэ цалин бол Камбожийн сарын дундаж цалингаас бараг хоёр дахин их цалин байсан юм. Ажлаа дуусмагц ажилтнууддаа нэмэлт сургалт явуулж, улам бие даахад нь тусалж байлаа. DDD компанийн хамгийн анхны том захиалга нь Харвардын сургуулийн номын сангийн 1873-1899 оны мэдээллvvдийг электрон хэлбэрт оруулах тєсєл байв. Тэд энэ сургуулийн тєгсєгчид байсан учир сургууль нь энэ захиалгаа тєгсєгчиддєє єгч, ажлыг нь дэмжсэн байна. Иймэрхvv маягаар эхэлсэн ажил нь ердєє 4 жилийн дараа харахад, нийт 170 гаруй ажилтнуудтай, Камбожийн 3 том хотод салбартай, мєн Вьетнам, Лаост салбартай томоохон компани болтлоо єргєжсєн байлаа. Анх ажилд орж байсан залуучуудаас нь зарим нэг нь хувийн компаниа байгуулж, єєрсдєє захиалга олж эхэлсэн ч байв. Тэд толгойгоо ажиллуулж, зєвхєн шивж оруулах ажил хийдэг байсан бол анхнаас нь тухайн компани, байгууллагатайгаа ярилцаж тохиролцсоны vндсэн дээр єгєгдєл цуглуулах дизайныг нь зохион єгдєг болжээ. Энэ нь дараа нь нэгэнт цугласан єгєгдлийг компьютерт оруулахад нь бvр хялбар болгож буй vйлдэл юм. Jeremy vнэхээр зорьж байсандаа хvрчээ. Одоо эдгээр компанитай хамтран ажиллахаар Монгол, Пакистан, Иран, Йорданы IT компаниуд ханддаг болсон гэж байгаа юм.Энэ бол аутсорсинг бизнес гэдэг нь зєвхєн цєєн хэдэн IT компаниуд, мэргэжилтнvvдэд зориулагдсан ажил биш, харин хэн хамгийн толгойгоо ажиллуулж чаддаг, сэргэлэн хvмvvсийн хийж дєнгєх ажил гэдгийн тод жишээ юм...(2006/11. Дугаар №35)/Алтангадас сэтгvvл/

Цааш унших...

Засгийн газар эдийн засгийг туйлын бүдүүн тоймоор удирдаж байна (2006.11.0.8)
Монголын эдийн засаг өнөөдөр үндсэндээ ашигт малтмалын салбар тэр дундаа алт, зэсээс тогтож байна. Эдийн засгийг алт, зэсээс салгаад харвал юу харагдах вэ? Үүний цаана Монголын эдийн засгийн жинхэнэ дүр төрх гарч ирнэ. Энэ бодит төрх дээр тулгуурлаад улсын төсвөө боловсруулах ёстой. Ингэвэл арай ондоо дүр зураг гарч ирж, үүнийг нэгд, түүнийг хоёрт тавих ёстой юм байна гэдэг эрэмбэ шал ондоо болно. Тохиолдлын, дэлхийн зах зээл дэх гэнэтийн үнийн өсөлтөөс гарч ирэх хөрөнгийг тараачихаад дараа нь элдэв зүйл болбол яах вэ гэхэд төсвийн төсөлд ямар ч хариулт алга гэж УИХ-ын гишүүн Р.Амаржаргал үзэж байна. Тэрбээр 2007 оны төсвийн төслийг хэлэлцэж буйтай холбогдуулан “ЗМ” сонинд /№266/ ярилцлагаа өгөхдөө ийнхүү хэлжээ. Монголын эдийн засгийн бодит байдлын судалгааг монголчууд өөрсдөө хийх хэрэгтэй. 1990 оноос хойш Монголд хийсэн бүх судалгааг гадныхан хийсэн. Ядуурал хамгийн гол асуудал боллоо гэдэг атал хэдэн хүн ядуу байгааг бид мэдэхгүй, гурван хүний нэг нь ядуу гээд бүдүүн тоймын зүйл яриад байна. Ийм байж төсвийн үндсэн чиглэлдээ ажилгүйдлийг 3,3 хүртэл хувь бууруулна гээд буйг тэрбээр шүүмжилж байна. Одоо 1996, 2000 он биш, 2006 он. Тиймээс бид арай ондоогоор харж, сэтгэж, тооцож ажилламаар байна. Сүүлийн үеийн нэг судалгаагаар манай улсын эдийн засгийн далд хэсэг 50 хувьтай тэнцэнэ гэжээ. Манай одоогийн эдийн засаг хоёр тэрбум доллар байгаа. Тэгэхээр Монголын эдийн засаг үнэн хэрэгтээ гурван тэрбум доллар юм байна. Энэ мөнгөн дээрээ тулгуурлаж төсвөө, мөнгөний бодлогоо боловсруулах ёстой. Гэтэл бид хоёр тэрбум ам.доллар дээр тулгуурлан төсвөө боловсруулж, үндэслэлгүй зүйл дээр санхүү, эдийн засгийн асуудлаа гаргаж ирээд байна. Өөрөөр хэлбэл, Засгийн газар Монголын эдийн засгийг туйлын бүдүүн тоймоор удирдаж байна гэж Р.Амаржаргал мэдэгджээ.
2007 оны төсвийн төслийг харахад бодлогын чанартай зүйл тод харагдахгүй байна. Эдийн засгийн ерөнхий өсөлтийг дагаад хөрөнгө оруулалтын бололцоогоо бүрэн гүйцэд ашиглаж байна уу, үгүй юу гэдэг дээр анхаарах хэрэгтэй. Гэтэл тийм зүйл тодорхой харагдахгүй байна. Нийгмийн салбарт нэлээд анхаарсан хэдий ч энэ нь тэжээх, тэтгүүлэх л хүрээн дотор явж байна. Өөрөө үйлдвэрлэгч болоод өөрөө, өөрийгөө аваад явдаг тал руу нь иргэдийг чиглүүлж өгөх бодлого ховор харагдсан гэж Р.Амаржаргал хэлэв.
Хөдөлмөрийн бүтээмж их байж л эдийн засаг өсдөг. Хөдөлмөрийн бүтээмж гэдэгт хүн талаас бол ажилчдын чадавхи, чанар, эрүүл мэнд, техникийн талаас ямар ямар шинэ техник, технологи орж ирж байна гэдэг хамаарна. 2007 онд технологийн бодлого ийм байна гэсэн заалт төсөвт тусгагдаагүй байна. Мөн хүн, техник, технологи, үйлдвэрлэгч, хэрэглэгчийг хооронд нь холбодог механизм их чухал. Манай улсад ийм ганц холбогч байгаа нь банк. Эндээс банк ямар чадавхитай байна, эдийн засаг дахь хөрөнгө оруулалтын эх үүсвэрүүдийг дайчилдаг механизм байна уу, үгүй юу гэдэг асуудал гарч ирнэ. Бас нэг зүйл анхаарахад, татвар бууруулчихаад санхүүгийн урсгалыг зохицуулж байгаа зүйлүүдийг баталгаажуулж өгөхгүй бол болохгүй. Хөрөнгийн, мөнгөний, валютын зах зээлээс Монголд энэ нь үйлчилж байна гэхээр зах зээл алга. Нэг талд татвар нь буурсан байхад нөгөө талын салбарууд бахь байдгаараа байвал татвар бууруулсны үр шим гарахгүй гэж Р.Амаржаргал анхааруулжээ.
Нэгэнт л эдийн засгийн томоохон өөрчлөлтүүд хийж байгаа тохиолдолд гадаад, дотоод орчноо судлаад давуу талаа ашиглаж санхүүгийн эх үүсвэрүүдийг бүрдүүлэн түүнийгээ хөрөнгө оруулалт болгох ёстой. Тухайлбал, Монголд төмөр замын ганцхан сүлжээ бий. Төмөр зам эдийн засгийн хувьд асар их ач холбогдолтой. Энэ утгаар төмөр замын сүлжээг хөгжүүлэхэд асар их хөрөнгө оруулалт хийж болно. Бидэнд урт хугацааны томоохон зорилтуудаа барьж аваад хөрөнгө оруулалт хийх бололцоо байгаа юм.
Нөгөөтэйгүүр Монголд ажиллах хүчний өртөг үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүний 10-15 хувьтай тэнцүү байгаа нь дэндүү бага тоо. Хүнийг, хөдөлмөрийг ингэж үнэлж байна. Yүнийг эвдэхийн тулд нийгмийн асуудлыг шийдэх, цалинг нэмэх хэрэгтэй. Тойрог дотор орчихоод гүйгээд л, гүйгээд л байдаг хэрэм шиг л бид харахад нэг их ажил хийгээд байгаа юм шиг мөртлөө тэр нь нийгэмдээ хүртээлтэй багатай байна гэж Р.Амаржаргал ярьжээ.

Цааш унших...

Проф.Олхонуд Баярхүү

Goldman Sachs (GS) хэмээх Америкийн судалгааны хүрээлэн 2050 оны дэлхийн эдийн засгийн төсөөллийг таамаглаж, улс орнуудыг байр эзлүүлжээ. Гэвч тэнд нь Монгол Улс төддүгээрт, төчнөөн ам.доллараар төдөд бичигдэнэ гэсэн судалгаа байхгүй. Энэ нь манай улсын жижиг, эмзэг эдийн засагтай, хүм ам цөөн гэдэгтээ бус, ерөөсөө их гүрнүүдийг халз тулгаж байр эзлүүлэх гэсэн цаад бодлого, судалгааны аргачлалтай нь холбоотой.
Бразил, Орос, Энэтхэг ба Хятадыг (BRIC буюу эл дөрвөн улсын англи нэрний эхний үсгийн товчлол) өнөөгийн аж үйлдвэржсэн G-7 бүлгийн гишүүн улсуудтай харьцуулан судлах аргачлал “BRIC концепц” гэсэн нэртэйгээр эндхийн судлаачдын арга барилд 2001 оноос давамгайлах болж, улмаар “BRIC концепц” онолоор дэлхийн олон оронд эдийн засагч, улстөр судлаачид аргачлал хийн ажиллаж буй. Учир нь хүн амын өсөлтөөр төдийгүй эдийн засгийн өсөлтөөр анхаарлын төвд байнга байх болж, хэзээ мөдгүй аянга ниргэж цахиур хагалах дөрвөн гүрний тухай баруунд бахархалтайяа шуугих ажгуу.
Goldman Sachs-ын “BRIC” судалгаагаар бол 2050 он гэхэд энэ дөрвөн улс хамгийн өндөр ДНБ-тэй эхний зургаан улс дотор орж ирэх аж. 2032 онд Энэтхэг Японыг эдийн засгийн цараараа гүйцэж, 2041 онд Хятад АНУ-ыг гүйцсэнээр тэрхүү зургаан улсыг дээрхи 4 улсаас гадна АНУ, Япон хоёр бүрдүүлэх болж байна.
Goldman Sachs-ын судалгаагаар 2042 он гэхэд эдгээр улс (BRIC) нь АНУ, Герман, Япон, Франц, Британи, Италиийг хөөж гүйцэх ба бараг 2035 он гэхэд тэр зорилгоо хангах бололцоог буй болгох нь байна. 2007-2008 онд дэлхийн ДНБ-д оруулах BRIC-ийн дөрвөн улсын хувь оролцоо АНУ-ынхаас давахаар тооцоологдож байна. Өнгөрсөн таван жилд дэлхийн ДНБ-д оруулсан эдгээр улсын хувь оролцоо 7.8 хувиас 11 хувь хүртлээ өссөнөөр тэдгээрийн хөгжлийн цаашдын төлөвийг тодорхойлох боломж нээгджээ. Гол нь хөрөнгө оруулалт ба түүгээр дамжин орж ирсэн санхүүгийн капиталын дүн ийм дүгнэлтэд хүргэжээ. Энд дурдсан 11 хувийн өсөлтийн гуравны хоёр нь Хятадад ногдож, ам.долларын дүнгээрээ хоёр дахин өсч, хоёр триллион 484 тэрбум байснаа таван триллион 256 тэрбум болж өсчээ.
Тавхан жилийн дотор бүтээсэн энэ их баялгийн өсөлтийг жишвээс Францын ДНБ тэр чигээрээ явж байгаа нь тэр. Эдүгээ дэлхийн дөрөв дэх том эдийн засаг гэж тооцогдож буй Хятад 2010 он гэхэд Германыг ардаа орхино гэж Goldman Sachs-ынхан үзэж байна. ОХУ-ын хувьд дэлхийн ДНБ-д оруулсан хувь 0.8 хувиас хоёр хувь болж өссөн нь бага тоо мэт харагдавч өндөр өсөлт гэж үзэж байна. Энэтхэг ч мөн яггүй өсөлттэй яваа. Оросын алтан валютын нөөц нь 10 гаруйхан жилийн дотор өссөөр эдүгээ 280 тэрбум ам.доллар болсон нь Евро-гийн бүсийн аль ч улсынхаас давж гарсан үзүүлэлт гэнэ. Энэ өсөлт эрчээрээ цааш явбал Орос нь хүн ам тутамд ногдох орлогынхоо үзүүлэлтээр дэлхийн хамгийн баян улсуудын жагсаалтад бичигдэж, 2050 он гэхэд оросууд маань итали, германчуудаас хавьгүй илүү хангалуун амьдрах ажээ.
2050 онд эдийн засгийн хэмжээгээрээ эхний долоон байр эзлэх хүчирхэг гүрнүүд бол: Хятад, АНУ, Энэтхэг, Япон, Бразил, Мексик, Орос хэмээн Goldman Sachs-ын судалгаанд өгүүлжээ.
Нэгэнтээ дэлхийн эдийн засагт АНУ-Хятад гэсэн тэнхлэгээр хуваарилалт явагдаж байгаа тохиолдолд 2020 оноос цааш гэхэд “Өрнө-Дорно”, “Умард-Өмнөд” гэсэн геоэдийн засгийн уламжлалт хуваарилалт огтын ач холбогдолгүй болж, санхүү, эдийн засгийн нягт харилцаа, харилцан хамаарал, телекоммуникациар холбогдсон цоо шинэ мегаполис ертөнц бий болно. Даяаршил ч өөрөөр эргэж магадагүй. “Америкжилт” гэсэн өнөөгийн ганц утга агуулгаа алдаж, харин даяаршлыг Ази-Хятадын, мөн Бразил, Энэтхэг, Оросын хөрөнгө давамгайлсан үндэс дамнасан корпорациудын тархалттай холбож үзэх болох нь. АНУ, Япон, Баруун Европ нь энэ эрчээрээ цааш явбал олон улсын улс төр, санхүүгийн институцид тэргүүлэх байр сууриа алдаж болзошгүй.
Ингэхэд 2050 оны Монголын тухай хэрхэн төсөөлөх вэ? Үндэсний хөгжлийн цогц бодлого боловсруулсан эрдэмтэд 2021 оны хөгжлийн төлөвийг ихэвчлэн дотоод тал руугаа хандуулж төсөөлсөн. Цаашхийг төсөөлөх, судлах үндэсний тэнхээ тамир манайд алга. Заавал 2050 гэж тулгахгүй 2020 оноо зөв төсөөлчихвөл тэр нь том олз байх болно.
Хөгжил, дэвшил, хөгжлийн хурдны аяыг даах эдийн засаг, үндэсний чадамж, оюуны мэдлэгийн тухайд би 2020, эсвэл 2050 гэсэн төсөөлөлд Та бүхнийг уриалж байна. Ялангуяа манайх шиг жижиг үндэстэн хэрсүү, мэдлэгтэй, нийтээрээ “Суралцдаг, оюунлаг нийгэм” байх аваас мэдлэг нь капитал болж хувирах боломж байж болох. 2050 онд тийм түвшинд хүрнэ хэмээн төсөөлөхдөө Монголын гадаад орчныг айхтар тооцохгүйгээр гадагш гишгэлтгүй. BRIC-ийн дөрөвийн гурав нь, бүр тодруулбал хоёр нь манай хоёр их хөрш байна. Тэр хоёргүйгээр бид хаашаа ч гишгэхгүй. Тэгэхээд тэр хоёр их өсөлт, мөнгөн хуримтлал манай улсыг тойрохгүй, шууд нөлөөлнө. АПЕК, Зүүн Азийн хамтын нийгэмлэг, ШХАБ гээд бүс нутгийн эвсэл, форумд BRIC-ийн дөрөвийн гурав нь гоцлох, голлох тухай төсөөлж байна. Ялангуяа манай улс шууд хамаатах ёстой Зүүн Азийн хамтын нийгэмлэгийг Хятад улс далдуур залж, тэр залуурт нь Япон, Солонгос, Энэтхэг татагдан орж байх бололтой. Зүүн Азийн хамтын нийгэмлэгт элсэх шалгуур нь АСЕАН-ы шалгуур байх болно хэмээн ноднин дээд хэмжээний уулзалтаасаа тунхаглажээ.
Энэ мэт олон хүчирхэгүүдийн оволзсон өсөлтөд Монгол хэрхэхийг төсөөлөөд үз!

Цааш унших...

Эдийн засагч болохын тулд эдийн засаг, эдийн засагч хоёрын ялгааны тухай мэдэж авах хэрэгтэй. Эдийн засаг ихэвчлэн унах хандлагатай байхад эдийн засагчид гол тєлєв дэвших чиглэлтэй байдаг. Эдийн засаг нь эдийн засагчдийнхаа элбэг хангалуун амьдралын баталгаа болдог байхад, эдийн засагчид нь эдийн засгийн уналтын vндсэн шалтгаануудын нэг болох нь олонтоо. Эдийн засаг хаана уруу дорой байна, тэнд эдийн засагчдийн нэр хvнд єндєр байдаг ба vvнийг зургадугаар хууль гэдэг. Эдийн засагч хvн сургуульд олж авсан боловсрол ба техникийн ололтыг байнга амьдралдаа хэрэглэж байдгаараа онцлог юм. Тухайлбал эгэл хvн, эдийн засагч хvн хоёр хонь тоолж байна гэж саная. Эгэл хvн хониныхоо зєвхєн толгойг нь тоолох ба тэгэхдээ цээжээр нь тоолно. Харин эдийн засагч хvн хонины хєлийг тоолох ба гарсан vр дvнг нь дєрєвт хvвааж vнэн зєв хариуг гаргана. Энэ бvхнээ тооны машин ашиглан бодно. Эдийн засагчид тооцоо хийхдээ єєрийнхєє ашиг олохоор , улсынхныг єндєр цалин авахаар бодож хийдэг. Эдийн засагч ямар ч муу мэдээг хvнд хvргэхдээ утга санааг нь єєрчлєхгvйгээр сайн мэдээ болгож чаддаг байх ёстой. Тухайлбал нэг хvнд ногдох хvнсний хэмжээ багассан тохиолдолд "нэг хvнсэнд ногдох хvний тоо нэмэгдлээ" хэмээн мэдээлэх жишээтэй.

Цааш унших...