Accountancy

ШИНЭ БЛОГ РУУ ОРНО УУ

2011-10-28T19:04:00.002+08:00

http://bato999.wordpress.com/

Блог хөтлөгчөөс

2011-10-24T20:58:00.003+08:00

За зочид та бүхэнд энэ өдрийн мэндийг хүргэе.

Энэхүү блогоо хэсэг хугацаанд хөтлөөгүй бөгөөд цаашид нягтлан бодох бүртгэл болон санхүүгийн удирдлагын хүрээнд нийтлэлүүд бичин хөтлөх болсноо хэлэхэд таатай байна.

Та бүхэн тогтмол зочилж байгаарай. :)

Mongolia & Ivanhoe Mines (Brief news)

2011-10-24T20:43:00.003+08:00

Mongolian parliament members /Batbayar.N, Enkhbold.Z, Davaasuren.Ts, Baldan-Ochir.D, Shinebayar.Ts, Batbayar.Ts, Erdene.S, Bat-Erdene.B/ had officially suggested to put down Mongolian Prime Minister Batbold.S in last week.

Oyu tolgoi agreement was the reason to put down Prime Minister.

Prime Minister cancelled his business trip to EU because of it.

Source: http://news.gogo.mn/r/95553

НББОУС 7 - МӨНГӨН ГҮЙЛГЭЭ

2010-05-26T13:41:00.003+08:00

Танилцуулга
Энэ стандартыг 1994 оны 1 дүгээр сарын 1-нээс эхлэх буюу түүнээс хойшхи үеийг хамрах санхүүгийн тайлангуудад мөрдөгдөж байгаа бөгөөд нийт 55 заалттай. Энэ стандарт нь 2008 оны 12 дугаар сарын 31 хүртэлх СТОУС-ын нэмэлт өөрчлөлтийг багтаасан.
НББОУС 7 Мөнгөн Гүйлгээг Санхүүгийн Тайлагналын Олон Улсын Стандартын Оршил, Үзэл баримтлал болон НББОУС 1 Санхүүгийн Тайлангийн Толилуулга, НББОУС21 “Гадаад Валютын Ханшийн Өөрчлөлтийн Үр Нөлөө”, НББОУС23 “Зээлийн Өртөг”, НББОУС8 “Нягтлан Бодох Бүртгэлийн Бодлого, Тооцооллын Өөрчлөлт ба Алдаа”, СТОУС8 “Үйл Ажиллагааны Сегмент”, НББОУС27 “Нэгтгэсэн болон Тусдаа Санхүүгийн Тайлан”-тай хамтад нь судалбал зохистой. Эдгээр стандартуудыг удирдамж болгож нягтлан бодох бүртгэлийн бодлогыг боловсруулж мөрдөх шаардлагатай.

Зорилго
Энэ стандартын зорилго нь тухайн тайлант үеийн мөнгөн гүйлгээг үндсэн, хөрөнгө оруулалтын, санхүүжилтийн үйл ажиллагаа гэж ангилж, мөнгөн гүйлгээний тайланг бэлтгэн өгсөнөөр аж ахуйн нэгжийн мөнгө ба мөнгөтэй адилтгах хөрөнгийн талаарх мэдээллээр хэрэглэгчдийг хангана. Ингэснээр мэдээлэл хэрэглэгчдэд дараах боломжийг олгоно. Үүнд:
а) аж ахуйн нэгжийн мөнгө болон түүнтэй адилтгах хөрөнгө бий болгох чадварыг үнэлэх;
б) тухайн аж ахуйн нэгжийн өөрийн мөнгөн хөрөнгийн хэрэгцээг тодорхойлох;
в) хэрэглэгчид аж ахуйн нэгжийн мөнгө болон түүнтэй адилтгах хөрөнгийг бий болгох хугацаа, түүний магадлалыг үнэлж дүгнэлт гаргадаг.

Хамрах Хүрээ
Аж ахуйн нэгж энэ стандартын шаардлагад нийцүүлж мөнгөн гүйлгээний тайлан бэлтгэх бөгөөд түүнийг тайлант үе бүрийн санхүүгийн тайлангийн бүрэлдэхүүн хэсэг болгон үзүүлнэ.

НЭР ТОМЪЁО
Мөнгөн хөрөнгө (Cash):
гар дээрх мөнгө болон хугацаагүй хадгаламж.
Мөнгөтэй адилтгах хөрөнгө (Cash equivalents):
үнэ цэнийг нь өөрчлөх өчүүхэн бага эрсдлийг мэдэрдэг, мөнгөний тодорхой дүнд чөлөөтэй хувирдаг, хөрвөх чадвар сайтай богино хугацааны хөрөнгө оруулалт.
Мөнгөн гүйлгээ (Cash flow):
мөнгө ба мөнгөтэй адилтгах хөрөнгийн дотогш, гадагш чиглэсэн урсгалууд
Үндсэн үйл ажиллагаа (Operating activities):
Аж ахуйн нэгжийн орлого олох үндсэн үйл ажиллагаа буюу хөрөнгө оруулалт санхүүжилтийн үйл ажиллагаанаас бусад үйл ажиллагаа.
Хөрөнгө оруулалтын үил ажиллагаа (Investing activities):
мөнгөтэй адилтгах хөрөнгийн тодорхойлолтод багтаагүй урт хугацаат хөрөнгө ба бусад хөрөнгө оруулалтыг олж эзэмших болон худалдах үйл ажиллагаа
Санхүүжилтийн үйл ажиллагаа (Financing activities):
аж ахуйн нэгжийн хувь нийлүүлсэн өмч ба зээллэгийн бүтэц, хэмжээн дэх өөрчлөлтийн үр дүнд гарч байгаа үйл ажиллагаа.

Мөнгөн гүйлгээний мэдээллийн ач холбогдол
Мөнгөн гүйлгээний мэдээлэл дараах ач холбогдолтой:
а) санхүүгийн хөрвөх чадвар, төлбөр төлөх чадварын хэмжээ, түүний өөрчлөлтийн нөлөөллийг тооцож дүгнэлт гаргасан мэдээллээр хангах;
б) мөнгө болон мөнгөтэй адилтгах хөрөнгө бий болгох чадварыг үнэлэх;
в) мөнгөн гүйлгээний түүхэн мэдээлэл нь ирээдүйн мөнгөн гүйлгээний өнөөгийн үнэ цэнийг үнэлэх болон харьцуулах загвар боловсруулах боломжийг олгох;
г) ижил ажил гүйлгээ ба үйл явдлыг бүртгэхдээ ялгаатай аргууд хэрэглэснээс үүсэх үр нөлөөг арилгадаг учраас аж ахуйн нэгжүүдийн үйл ажиллагааны үр дүнгийн үзүүлэлтийг зэрэгцүүлэх боломжийг олгох;
д) ирээдүйн мөнгөн гүйлгээний талаар өнгөрсөн үед хийсэн үнэлгээний үнэн зөв байдал болон ашигт ажиллагаа ба цэвэр мөнгөн гүйлгээний хоорондын харилцан хамаарал, үнийн өөрчлөлтийн нөлөөг шалгахад ашиг тустай байдаг.

Мөнгөтэй адилтгах хөрөнгө
Мөнгөтэй адилтгах хөрөнгөд:
* Мөнгөтэй адилтгах хөрөнгийг богино хугацаат өр төлбөрийг барагдуулах зорилгоор эзэмшдэг. Түүнд 3 сар ба түүнээс богино хугацаатай хөрөнгө оруулалт хамаарна. Гэвч бодит шинжээрээ мөнгөтэй адилтгах хөрөнгө болж чаддаггүй өмчийн хөрөнгө оруулалтыг мөнгөтэй адилтгах хөрөнгө гэж үзэхгүй.
* Зарим улсад банкны овердрафтыг мөнгө болон мөнгөтэй адилтгах хөрөнгийн бүрэлдэхүүнд оруулж тооцно.
* Мөнгө болон мөнгөтэй адилтгах хөрөнгийн хооронд гарсан шилжих хөдөлгөөнийг мөнгөн гүйлгээ гэж үздэггүй. Мөнгөн хөрөнгийн удирдлагад илүүдэл мөнгөөр мөнгөтэй адилтгах хөрөнгө рүү шилжүүлсэн хөрөнгө оруулалт хамаарна.

МӨНГӨН ГҮЙЛГЭЭГ ТАЙЛАГНАХ АРГУУД
Аж ахуйн нэгж үндсэн үйл ажиллагааны мөнгөн гүйлгээг дараах 2 аргын аль нэгийг ашиглан тайлагнана:
* Нийт мөнгөн орлого болон мөнгөн зарлагыг үндсэн ангиллаар нь илэрхийлэх “шууд арга”;
* Мөнгөн бус шинжтэй ажил гүйлгээ, өнгөрсөн эсвэл ирээдүйн үндсэн үйл ажиллагааны мөнгөн орлого эсвэл төлбөрийг хойшлуулсан эсвэл хуримтлуулсны дүн, хөрөнгө оруулалт ба санхүүжилтийн мөнгөн гүйлгээнд хамаарах орлого буюу зардлын зүйлийн үр нөлөөг харуулахын тулд ашиг, алдагдлыг тохируулдаг “шууд бус арга”.

ШУУД АРГА
Аж ахуйн нэгжийг шууд аргын дагуу үндсэн үйл ажиллагааны мөнгөн гүйлгээгээ тайлагнахыг сайшаан дэмждэг. Шууд арга нь ирээдүйн мөнгөн гүйлгээг тооцоолоход ашиглаж болох мэдээллээр хангадаг бөгөөд энэ мэдээллийг шууд бус аргаар тодорхойлох боломжгүй. Шууд аргын дагуу, нийт мөнгөн орлого болон нийт мөнгөн зардлын мэдээллийг дараах эх үүсвэрээс авч болно:
* Аж ахуйн нэгжийн нягтлан бодох бүртгэлийн мэдээлэл:
* Дараах зорилгоор иж бүрэн орлогын тайлан дахь борлуулалт, борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг (санхүүгийн байгууллагын хувьд хүү болон түүнтэй адилтгах орлого мөн хүүний зардал, ба түүнтэй төстэй зардал) болон бусад зүйлүүдийг тохируулах замаар;
I. Тайлант хугацаанд бараа материал, үйл ажиллагааны авлага ба өглөгт гарсан өөрчлөлт;
II. Бусад мөнгөн бус зүйл;
III. Мөнгөн үр нөлөө нь зөвхөн хөрөнгө оруулалтын эсвэл санхүүжилтийн мөнгөн гүйлгээнээс бий болсон бусад зүйлс.

Шууд бус арга
Шууд бус аргын үед үндсэн үйл ажиллагааны цэвэр мөнгөн гүйлгээг дараах зүйлсийн үр нөлөөг тусгаж, ашиг, алдагдлыг тохируулах замаар тодорхойлдог:
* тайлант хугацаанд бараа материал болон үйл ажиллагааны авлага, өглөгт гарсан өөрчлөлт;
* элэгдэл, нөөц, хойшлогдсон татвар, гадаад валютаарх хэрэгжээгүй олз ба гарз, хараат компаний хуваарилагдаагүй ашиг зэрэг мөнгөн бус зүйлс;
* мөнгөн үр нөлөө нь зөвхөн хөрөнгө оруулалтын эсвэл санхүүжилтийн мөнгөн гүйлгээнээс бий болсон бусад бүх зүйлс.
Үүнтэй төстэйгээр, дэлгэрэнгүй орлогын тайлан дахь орлого, зардал болон тайлант хугацааны бараа материал, үйл ажиллагааны авлага ба өглөгийн тайлант үеийн өөрчлөлтийг харуулах замаар үндсэн үйл ажиллагааны цэвэр мөнгөн гүйлгээг толилуулж болно. Үндсэн үйл ажиллагааны орлого, зардал болон бусэд зүйлсийг санхүүгийн үр дүнгийн тайланд шууд бус аргаар тохируулахад дараах томъёог ашиглаж болно.

ДШНББ1 хичээлийн нэгдсэн бодлого болон Үндсэн хөрөнгийн бүртгэл сэдвийн кейс ажил

2010-05-25T19:24:00.002+08:00

Дэлгэрэнгүй хэсгээс Үндсэн хөрөнгийн бүртгэл сэдвийн кейс ажил болон Нэгдсэн бодлогыг татан авна уу. Кейс ажлыг 7 хоногийн хугацаанд гүйцэтгэн хураалгах ба нэгдсэн бодлогыг сүүлийн хичээл дээр буюу дүн гаргах өдөр хураалгах болохыг анхаарна уу.

Кейс татах

Нэгдсэн бодлого татах

НББОУС 38 - БИЕТ БУС ХӨРӨНГӨ

2010-05-24T15:22:00.005+08:00

Танилцуулга

НББОУС-ын Хорооноос НББОУС 38 “Биет бус хөрөнгө”-ийг 1998 оны 9-р сард анх удаа хэвлэн нийтэлсэн нь НББОУС 9 “Судалгаа ба Хөгжуүлэлтийн Зардал”-ыг орлох болсон.
Энэ тайлбарт СТОУС-ын 2008 оны 12 сарын 31 хүртэлх нэмэлт өөрчлөлтийг багтаасан бөгөөд тус стандарт нь одоогийн байдлаар үндсэн 133, дүгнэлтийн үндэслэлийн 110 заалттай.

Зорилго
НББОУС 38 “Биет Бус Хөрөнгө”-н зорилго нь бусад стандартаар авч үзээгүй биет бус хөрөнгийн хүлээн зөвшөөрөлт болон хэмжилтийн шалгуурыг тодорхойлоход оршино. Энэ стандартаар биет бус хөрөнгийг хүлээн зөвшөөрөх, биет бус хөрөнгийн өртгийг тодорхойлох, болон биет бус хөрөнгийн хорогдуулалт ба үнэ цэнийн бууралтыг хэрхэн хэмжих тухай тайлбарладаг.

Хамрах хүрээ
Энэ Стандартыг дор дурдсанаас бусад биет бус хөрөнгийг бүртгэхэд хэрэглэнэ:
а) Санхүүгийн Тайлагналын Олон Улсын бусад Стандартаар зохицуулагддаг биет бус хөрөнгүүд;
б) НББОУС32 “Санхүүгийн Хэрэглүүр”: Тодруулга ба Толилуулгад тодорхойлсон санхүүгийн хөрөнгө;
в) СТОУС 6 “Ашигт Малтмалын Нөөцийн Хайгуул ба Үнэлгээ”-ний дагуу хүлээн зөвшөөрч бүртгэсэн хайгуул ба үнэлгээний хөрөнгүүд;
г) Ашигт малтмал, газрын тос, байгалийн хий зэрэг нөхөн сэргээгдэхгүй нөөцүүдийг боловсруулах болон олборлох зардлууд. (НББОУС38.2)

НЭР ТОМЪЁО

Биет бус хөрөнгө (Intangible assets): Биет шинж чанаргүй, тодорхойлж болох, мөнгөн бус хөрөнгө.
Идэвхтэй зах зээл (Active market):
Дараах бүх нөхцлийг хангасан зах зээлийг хэлнэ:
* зах зээлд худалдаж байгаа зүйлс нь ижил төрлийн байх;
* ямар ч үед худалдагч, худалдан авагч нь бие биеэ олох боломжтой байх; ба
* хөрөнгийн үнэ нь олон нийтэд ил тод байх.
Хорогдуулалт (Amortization): хөрөнгийн элэгдүүлэх өртгийг ашиглалтынх нь хугацааны туршид системтэйгээр тооцсон хуваарилалт.
Хөрөнгө (Аsset):
дараах шинж чанарыг агуулсан нөөц:
* аж ахуйн нэгжийн өнгөрсөн үйл ажиллагааны үр дүнд бий болсон: ба
* аж ахуйн нэгжид эдийн засгийн ирээдүйн үр өгөөж авчрахаар хүлээгдэж байгаа.
Дансны үнэ (Carrying amount): балансад байгаа хуримтлагдсан элэгдэл болон хуримтлагдсан бууралтын гарзыг хассаны дараа хөрөнгийг хүлээн зөвшөөрсөн дүн.
Өртөг (Соst): хөрөнгийг худалдан авах, барьж байгуулах өдрийн бодит үнэ цэнэ буюу төлсөн мөнгө, түүнтэй адилтгах хөрөнгийн дүн эсвэл хэрэв боломжтой бусад СТОУС, тухайлбал СТОУС 2 “Хувьцаанд Суурилсан Төлбөр”-т заасны дагуу хөрөнгийг анх хүлээн зөвшөөрөхөд хуваарилсан дүн.
Хорогдуулах дүн (Depreciable amount): хөрөнгийн анхны өртөг, эсвэл өртөг хэмээн төлөөлүүлэн хүлээн зөвшөөрсөн дүнгээс үлдэх өртгийг хассан дүн.
Хөгжүүлэлт (Research): ихээхэн боловсронгуй материал, багаж хэрэгсэл, бүтээгдэхүүн, үйл явц, систем болон үйлчилгээг бий болгох, түүнийг үйлдвэрлэл болон хэрэглээнд нэвтрүүлэх хүртэлх судалгаа шинжилгээний болон бусад мэдлэгийг хэрэглэх үйл ажиллагаа.
Аж ахуйн нэгжийн тооцоолсон үнэ (Entity-specific value): хөрөнгийг тасралтгүй ашигласнаас болон тухайн хөрөнгийг ашиглалтын хугацааны эцэст данснаас хассанаас орно хэмээн тооцоолсон эсвэл зээлээр худалдан авна хэмээн тооцоолсон мөнгөн урсгалын өнөөгийн үнэ цэнэ.
Бодит үнэ цэнэ (Fair value): холбоогүй талуудын ажил гүйлгээгээр зохих мэдлэгтэй, арилжаанд оролцоход бэлэн байгаа талуудын хооронд хөрөнгийг солилцож болох дүн.
Үнэ цэнийн бууралтын гарз (Impairment loss): хөрөнгийн нөхөгдөх дүнгээс илүү гарсан дансны үнийн дүн.
Мөнгөн хөрөнгө (Monetary assets): бэлнээр эзэмшиж байгаа мөнгө болон хүлээн авах мөнгөн дүн нь тодорхой эсвэл тодорхойлох боломжтой хөрөнгө.
Судалгаа (Research): шинжлэх ухаан, техникийн шинэ мэдлэг, санаа хайж олохтой холбоотой төлөвлөгөөний дагуу гүйцэтгэж байгаа тандалт.
Үлдэх өртөг (Residual value): хөрөнгийн ашиглалтын хугацааны эцэст түүнийг данснаас хасахтай холбоотой гарахаар хүлэгдээж буй зардлыг хассаны дараа тухайн хөрөнгөд байхаар тооцоолсон дүн.
Ашиглалтын хугацаа (Useful life):
* аж ахуйн нэгж тухайн хөрөнгийг ашиглах хугацаа; эсвэл
* аж ахуйн нэгжээс тухайн хөрөнгийн өртгийг хуваарилан шингээх бүтээгдэхүүний тоо хэмжээ, эсвэл түүнтэй адилтгах нэгж байна.

БИЕТ БУС ХӨРӨНГӨ

Биет бус хөрөнгө гэж биет шинж чанаргүй, тодорхойлогдох мөнгөн бус хөрөнгийг хэлнэ. (НББОУС 38.8)

Биет бус хөрөнгө нь дараах шалгуурын аль нэгийг хангавал түүнийг тодорхойлогдох хөрөнгө гэж үзнэ:
* Тусад нь авч үзэх боломжтой, өөрөөр хэлбэл, аж ахуйн нэгж уг хөрөнгийг тусад нь эсвэл холбогдох гэрээ, хөрөнгө, өр төлбөрийн хамт түрээсэлж, борлуулж, шилжүүлж, солилцох боломжтой байна; эсвэл
* биет бус хөрөнгө нь гэрээний буюу бусад хууль эрхийн актын дагуу тэдгээр эрхийн шилжүүлэгдэх эсвэл тусад нь авч үзэх шинж чанараас үл хамааран үүсч байвал. (НББОУС 38.12)
Биет бус хөрөнгийн нийтлэг жишээнд компьютерийн программ хангамж, патент, зохиогчийн эрх, кино зохиолын эрх, худалдааны тэмдэг, лиценз, франчайз, борлуулалтын эрх зэрэг орно.

ТОДОРХОЙ АШИГЛАЛТЫН ХУГАЦААТАЙ БИЕТ БУС ХӨРӨНГӨ

Хорогдуулах хугацаа ба хорогдуулах арга
Тодорхой ашиглалтын хугацаатай биет бус херөнгийг түүний ашиглалтын хугацаанд хорогдуулна. (НББОУС 38.97)
Биет бус хөрөнгийн анхдагч хүлээн зөвшөөрөлт ба хэмжилт нь НББОУС 16 “Үндсэн хөрөнгө”-тэй ижил төстэй байдаг. Биет бус хөрөнгийн хорогдуулалт нь хөрөнгийг ашиглахад эсвэл хэрэглэхэд бэлэн болсон үеэс эхэлнэ. Аж ахуйн нэгжийн хөрөнгөөс хүртэх эдийн засгийн хүлээгдэж буй өгөөжөөс хамааруулан энэ стандартад заасан шулуун шугамын арга, үлдэгдлийг давхар бууруулах арга ба үйл ажиллагааны нэгжийн аргыг сонгон хэрэглэж болно. Хэрэв аж ахуйн нэгжийн тухайн хөрөнгөөс хүртэх эдийн засгийн хүлээгдэж буй өгөөжийг тодорхойлох боломжгүй байвал хорогдол тооцох шулуун шугамын аргыг хэрэглэнэ.

Аж ахуйн нэгж тайлант жил бүр биет бус хөрөнгийн ашиглалтын хугацаа, хорогдуулах арга, болон үлдэх өртгийг шалгах хэрэгтэй.

Тодорхойгүй ашиглалтын хугацаатай биет бус хөрөнгө
Биет бус хөрөнгөөс аж ахуйн нэгж хэдий хугацаанд өгөөж хүртэх нь тодорхойгүй байх үед ашиглалтын хугацаа тодорхойгүй биет бус хөрөнгө гэж үзнэ.

Тодорхойгүй ашиглалтын хугацаатай биет бус хөрөнгийг хорогдуулахгүй. (НББОУС 38.107)

Биет бус хөрөнгийн данснаас хасалт
Биет бус хөрөнгийг борлуулах эсвэл түүнээс ирээдүйн эдийн засгийн өгөөж хүртэх нь тодорхойгүй болох үед түүнийг данснаас хасна. Биет бус хөрөнгийг данснаас хасах үед түүний дансны үнэ ба хасалтаас олсон орлогын зөрүүгээр олз, гарзыг тооцож түүнийг тайлант үеийн ашиг, алдагдлын хэсэгт тусгана. (НББОУС 38.112-113)

НББОУС16 - ҮНДСЭН ХӨРӨНГӨ

2010-05-11T15:26:00.003+08:00

Танилцуулга
Энэ стандартыг анх 1982 оны 3 дугаар сард НББОУС 16 Үндсэн Хөрөнгийн Буртгэл нэрээр хэвлэн нийтэлсэн бөгөөд 1993 онд НББОУС 16 Үндсэн хөрөнгө болгон өөрчилсөн байна.
Энэ тайлбарт 2008 оны 12 дугаар сарын 31 хүртэлх СТОУС-ын нэмэлт өөрчлөлтийг багтаасан болно.

Зорилго
Энэ стандартын зорилго нь үндсэн хөрөнгийн нягтлан бодох бүртгэлийн хандлагыг тодорхойлохоос гадна санхүүгийн тайлан хэрэглэгчдэд аж ахуйн нэгжүүдийн үндсэн хөрөнгөнд оруулсан хөрөнгө оруулалт, түүний өөрчлөлт зэрэг мэдээллийг олж харах боломж олгоно. Мөн үл хөдлөх хөрэнгө, барилга байгууламж болон тоног төхөөрөмжийн бүртгэл, хүлээн зөвшөөрөлт, тэдгээрийн дансны үнийн тодорхойлолт, элэгдлийн өөрчлөлт, үнэ цэнийн бууралтын гарз зэрэгтэй холбоотой бүртгэлийн асуудлыг авч үзнэ. (НББОУС 16.1)

Хамрах хүрээ
НББОУС-ын бусад стандартаар нягтлан бодох бүртгэлийн ялгаатай хандлага хэрэглэхийг шаардах эсвэл зөвшөөрөхөөс бусад бүх тохиолдолд энэ стандартыг үндсэн хөрөнгийн бүртгэлд хэрэглэнэ. (НББОУС 16,2)

Энэ стандарт нь дараах асуудлыг авч үзэхгүй. Үүнд:
1. Борлуулах зорилгоор эзэмшиж байгаа үндсэн хөрөнгө, эдгээр хөрөнгийг СТОУС 5 Борлуулахаар Эзэмшиж Байгаа Эргэлтийн Бус Хөрөнгө болон Зогсоосон Үйл Ажиллагаа-ны дагуу бүртгэнэ;
2. Хөдөө аж ахуйн үйл ажиллагаатай холбоотой биологийн хөрөнгө (НББОУС 41 Хөдөө Аж Ахуй-г үз);
3. Судалгаа, хөгжүүлэлтийн үе шатанд байгаа хөрөнгийн хүлээн зөвшөөрөлт, хэмжилт (СТОУС 6 Ашигт Малтмалын Хайгуул ба Үнэлгээ-г үз);
4. Ашигт малтмал, газрын тос гэх мэт дахин сэргээгддэггүй нөөцийн бүртгэл. (НББОУС 16.3)

ТОДОРХОЙЛОЛТ
Дансны үнэ (Carrying amount): хөрөнгийн хүлээн зөвшөөрөгдсөн дүнгээс дараа үеийн хуримтлагдсан элэгдэл болон үнэ цэнийн бууралтын гарзыг хассан дүн
Өртөг (Cost): хөрөнгийг худалдан авах, барьж байгуулах өдрийн бодит үнэ цэнэ буюу төлсөн мөнгө, түүнтэй адилтгах хөрөнгийн дүн эсвэл хэрэв боломжтой бусад СТОУС-д, тухайлбал СТОУС 2 Хувьцаанд Суурилсан Төлбөр-т заасны дагуу хөрөнгийг анх хүлээн зөвшөөрөхөд хуваарилсан дүн.
Элэгдүүлэх өртөг (Depreciable amount): хөрөнгийн өртөг болон түүнтэй адилтгах дүнгээс үлдэх үнэ цэнийг хассан дүн.
Элэгдэл (Depreciation): хөрөнгийн элэгдүүлэх дүнг түүний ашиглалтын хугацаанд системтэй хуваарилсан хуваарилалт.
Тусгай нэгжийн үнэ цэнэ (Entity specific value): хөрөнгийн тасралтгүй ашиглалт болон ашиглалтын хугацааны эцэст дэх данснаас хасалтын үед орж ирэх мөнгөн гүйлгээний эсвэл төлөхөөр тооцоолсон өр төлбөрийн өнөөгийн үнэ цэнэ.
Бодит үнэ цэнэ (Fair value): холбоогүй талуудын ажил гүйлгээгээр зохих мэдлэгтэй, арилжаанд оролцоход бэлэн байгаа талуудын хооронд хөрөнгийг солилцох, эсвэл өр төлбөрөөр тооцож болох дүн.
Үнэ цэнийн бууралтын гарз (Impairment loss): хөрөнгийн нөхөгдөх дүнгээс давсан дансны үнийн дүн.

Үндсэн хөрөнгө (Property, plant and equipment); дараах шалгууруудыг хангасан биет зүйлсийг хэлнэ. Үүнд:
 үйлдвэрлэл, борлуулалт, үйлчилгээ, түрээс эсвэл удирдлагын хэрэгцээнд ашиглаж байгаа;
 нэгээс дээш тайлант хугацаанд ашиглагдах.
Нөхөгдөх дүн (Recoverable amount): хөрөнгийн бодит үнэ цэнээс борлуулалттай холбоотой зардлыг хассан дүн ба ашиглалтын үнэ цэнийн аль их дүн.
Үлдэх өртөг (Residual value): хөрөнгийн ашиглалтын хугацааны эцэст түүнийг данснаас хасахтай холбоотой аливаа зардлыг хассаны дараа уг үйл ажиллагаанаас байгууллагад орж ирэх дүнг хэлнэ.

Ашиглалтын хугацаа (Useful life):
 хөрөнгийн ашиглагдах боломжтой хугацаа; эсвэл
 тухайн хөрөнгийг ашиглаад бий болгох бүтээгдэхүүн үйлчилгээний тоо хэмжээ, түүнтэй адилтгах зүйлсийн нэгж байна.

Өртгийн бүрэлдэхүүн хэсгүүд
Дараах зүйлсийг үндсэн хөрөнгийн өртөгт багтаан авч үзнэ. Үүнд:
 Худалдан авсан үнэ, гаалийн татвар, буцаан олгоогүй худалдааны татварын дүн. Худалдан авалтын үеийн хөнгөлөлтийг хасч тооцно.
 Хөрөнгийг ашиглах байрлалд авчрах ба ашиглахад бэлэн болгохтой холбоотой шууд зардлууд.
 Хөрөнгийг анх олж эзэмших үед тухайн аж ахуйн нэгж нь буулгах, сэргээн засварлах, нүүлгэн шилжүүлэхтэй холбогдон гарсан зардлуудыг өөрөө хариуцахаар тооцоолсон бол эдгээр зардлууд өртөгт орно. (НББОУС 16.16)

Элэгдүүлэх өртөг ба элэгдүүлэх хугацаа
Хөрөнгийн элэгдүүлэх өртөг нь ашиглалтын хугацааны туршид системтэйгээр хуваарилагдана. (НББОУС 16.50)
Хөрөнгийн ашиглалтын хугацаа болон үлдэх үнэ цэнийг санхүүгийн жил бүрийн эцэст дахин хянаж үзэх бөгөөд хэрэв эдгээрт өөрчлөлт орсон бол уг өөрчлөлтийг нягтлан бодох бүртгэлийн тооцооллын өөрчлөлтөөр авч үзэж НББОУС8 “Нягтлан Бодох Бүртгэлийн Бодлого, Тооцооллын Өөрчлөлт ба Алдаа”-ны дагуу бүртгэнэ. (НББОУС 16.51)
Хөрөнгийн үлдэх үнэ цэнэ нь хөрөнгийн дансны үнэтэй тэнцүү болтол эсвэл түүнээс илүү хэмжээгээр өсч болно. Хэрэв үлдэх үнэ цэнэ нь дансны үнээс давсан тохиолдолд үлдэх үнэ нь дансны үнээс бага болтол элэгдүүлсэн дүн нь тэгтэй тэнцүү байна. (НББОУС 16.54)
Элэгдэл байгуулах арга
Аж ахуйн нэгж нь үндсэн хөрөнгөнд элэгдэл байгуулахдаа түүний ирээдүйд авчрах эдийн засгийн үр өгөөжөөс хамаарч тохирох аргыг ашиглана. (НББОУС 16.60)

Бараа материалын бүртгэл хичээлийн кейс ажилбар

2010-05-11T13:35:00.004+08:00

Бараа материалын бүртгэл сэдвийн бие даан гүйцэтгэх ажил болон, Бие даан гүйцэтгэсэн эхний ажлын дүнгээ дэлгэрэнгүй хэсгээс харна уу.

КЕЙС ТАТАХ

НББОУС 2 "БАРАА МАТЕРИАЛ" (ДШНББ S22 анги)

2010-04-22T09:46:00.003+08:00

ТАНИЛЦУУЛГА

Энэхүү стандарт нь 2008 оны 12 дугаар сарын 31 хүртэлх өөрчлөлтийг багтаасан бөгөөд 2009 оны 1 дүгээр сарын 1-ээс хойш хүчинтэй. НББОУС 2 Бараа Материалыг 1993 оны 12 дугаар сард хэвлэн нийтэлсэн бөгөөд 1999, 2000 онуудад нэмэлт өөрчлөлтүүдийг хийсэн. 2003 оны 12 дугаар сард хянан засаарласзн стандартыг хэвлэн гаргасан. Мөн СТОУС 8 Үйл Ажиллагааны Сегмент, СТОУС-ын Сайжруулалтын хамт өөрчлөгдсөн.

ЗОРИЛГО
Энэ стандартын зорилго нь бараа материалыг бүртгэх бүртгэлийн аргыг тодорхойлоход оршино. Бараа материалын бүртгэлийн үндсэн асуудал нь хөрөнгө гэж хүлээн зөвшөөрөх дүн, холбогдох орлогыг хүлээн зөвшөөрөх хүртэл дараагийн үеүдэд тусгах өртгийн дүнг тодорхойлох явдал байдаг. (НББОУС 2.1)
Ихэнх бизнесийн байгууллагууд нь бараа материалыг өртгөөс нь илүү үнээр борлуулж уг зөрүүгээр ашиг хуримтлуулдаг, Мөн бараа материалын дүн нь тэдний санхүүгийн тайланд материаллаг нөлөө үзүүлдэг учир түүний өртгийг үнэн эөв, найдвартай тооцох зайлшгүй шаардлага гарч ирдэг.
Энэ стандарт нь өртөг тодорхойлох болон цэвэр боломжит үнэ цэнэ хүртэл бууруулах бичилтийг оролцуулан түүнийг дараагийн үеүдэд зардал гэж хүлээн зөвшөөрөх хүртэл удирдамжаар хангана. Мөн бараа материалын зарлагын өртөг тооцох аргыг хэрхэн ашиглах удирдамж болно.
Өөрөөр хэлбэл энэ стандарт нь бараа материалыг худалдан авахаас эхлээд, өртөг тооцож, санхүүгийн тайланд тусгаж, данснаас хасах хүртэл бүхий л үе шатанд бүртгэлийн удирдамж болно. Мөн бараа материалд хамаарах болон хамаарахгүй зүйлсийг тодорхойлж өгсөн болно.

НЭР ТОМЪЁО
Бараа материал (Inventories): бараа материалд дараах хөрөнгө орно:
• бизнесийн хэвийн үйл ажиллагааны явцад худалдан борлуулахаар эээмшиж байгаа хөрөнгө
• дээрх борлуулалтын зорилгоор үйлдвэрлэлийн дамжлагад байгаа зүйлс, буюу
• үйлдвэрлэлийн дамжлага эсвэл үйлчилгээ үзүүлэхэд ашиглах гэж байгаа материал буюу хангамжийн зүйлс хэлбэрээр байгаа хөрөнгө.
Цэвэр боломжит үнэ цэнэ (Net realisable value): бизнесийн хэвийн үйл ажиллагааны явцад борлуулахаар тооцсон үнээс түүнийг иж бүрдэл болгохоор тооцсон зардал ба борлуулахад шаардагдах тооцсон зардлыг хассан дүн юм.
Бодит үнэ цэнэ (Fair value): холбоогүй талуудын ажил гүйлгээгээр зохих мэдлэгтэй арилжаанд оролцоход бэлэн байгаа талуудын хооронд хөрөнгийг солилцох, эсвэл өр төлбөрөөр тооцож болох дүн юм.

БАРАА МАТЕРИАЛЫН ҮНЭЛГЭЭ
Бараа материалыг өртөг ба цэвэр боломжит үнэ цэнийн аль багаар үнэлнэ. (НББОУС 2.9)
Хадгалалтын горим алдагдах, байгалийн гамшиг тохиолдох, эсвэл эдийн засгийн нөхцөл байдал өөрчлөгдсөнөөр бараа материал гэмтэж муудах, чанараа алдах, борлуулалтын үнэ нь буурах тохиолдол байж болно. Мөн тооцоолсон иж бүрдлийн зардал болон зар сурталчилгаа, сав баглаа боодол гэх мэт борлуулалтын зардал өссөнөөс бараа материалыг өртгөөс нь илүү үнээр борлуулах боломжгүй болдог.
Бараа материалыг өртөг ба цэвэр боломжит үнэ цэнийн аль багаар үнэлэх нь:
• Бараа бэлэн бүтээгдэхүүний хувьд түүний борлуулахаар тооцоолж буй үнээс,
• Түүхий эд хангамжийн эүйлсийн хувьд ашигласнаас бий болох өгөөжөөс илүү үнээр үнэлж болохгүй гэсэн зарчимтай нийцүүлж байгаа хэрэг юм,
Тайлант үе бүрт цэвэр боломжит үнэ цэнийг шинэчлэн тогтоож өртөгтэй нь харьцуулах ёстой. (НББОУС 2.33)
Хэрэв цэвэр боломжит үнэ цэнэ нь өртгөөс бага тохиолдолд “үнийн бууралтын гарз” үүсэх бөгөөд уг гарзыг тухайн тайлант үеийн зардал гэж үэнэ.
Өмнө нь бараа материалын өртгийг бууруулж бичихэд нөлөөлсөн хүчин зүйл үгүй болсон эсвэл эдийн засгийн байдал өөрчлөгдсөний улмаас цэвэр боломжит үнэ цэнэ өсч болно. Энэ үед бууруулсан дүнг буцаан бичиж өртөг ба өөрчилсөн цэвэр боломжит үнэ цэнийн аль багаар бараа материалын дансны шинэ үнийг тодорхойлно.
Жишээлбэл: Өмнө нь борлуулалтын үнэ буурсанаас цэвэр боломжит үнэ цэнээр бүртгэгдсэн бараа материал нь дараагийн тайлант үед байсан бөгөөд түүнийг борлуулалтын үнэ өссөн байж болно.
Цэвэр боломжит үнэ цэнийг тооцохдоо бараа материалыг ямар зорилгоор ззэмшиж байгааг харгалзах хэрэгтэй. Жишээлбэл, борлуулалтын эсвэл үйлчилгээний гэрээгээ биелүүлэхээр аж ахуйн нэгжийн эзэмшиж байгаа бараа материалын цэвэр боломжит үнэ цэнийг тооцохдоо гэрээний үнийг үндэслэнэ
Бараа материалыг гол төлөв зүйл тус бүрээр цэвэр боломжит үнэ цэнэ хүртэл нь бууруулдаг. Гэхдээ зарим тохиолдолд ижил төрлийн буюу харилцан холбоотой бараа материалыг бүлэг болгох нь тохиромжтой.
Бараа материал нь ижил зориулалтаар ашиглагддаг, газар зүйн ижил байршилд үйлдвэрлэн борлуулагддаг, нэг үйлдвэрлэлийн шугамд хамаардаг бөгөөд тэдгээрийг тухайн үйлдвэрлэлийн шугамын бусад бараа материалаас тусад нь үнэлэх боломжгүй үед хамааралтай тохиолдол юм.

Жишээ. Өртөг ба цэвэр боломжит үнэ цэнийн аль багаар үнэлэх нь

2008 оны 12 дугаар сарын 30-нд "А" компаний агуулахад байсан 4.000 төгрөгийн өртөгтэй 400 ширхэг бараа гэмтсэн байсан. Борлуулалтын менежер гэмтэлтэй барааны борлуулалтын үнийг 2.000 төгрөгөөр бууруулж 3.800 төгрөгөөр худалдах боломжтой гэж үзсэн бөгөөд борлуулалтын зардал нийт 80.000 төгрөг гэж тооцоолсон.
Өртөг 1.600.000 > Цэвэр боломжит үнэ цэнэ 1.440.000
Энэ тохиолдолд барааг борлуулснаас орж ирэх дүн нь түүний өртгийг нөхөхгүй учир санхүүгийн тайланд цэвэр боломжит үнэ цэнэ буюу 1.440.000 төгрөгөөр тусгана.

Жишээ. Үнийн бууралтын буцаалт
2008 оны 12 дугаар сарын 31-нд "А" компаний барааны өртөг 80.000 төгрөг, цэвэр боломжит үнэ цэнэ нь 70.000 байсан 2009 оны 3 дугаар сарын 31-нд бараа борлогдоогүй байсан ба цэвэр боломжит үнэ цэнэ нь 75.000 төгрөг болж өөрчлөгдсөн.
2009 оны 3 дугаар сарын 31-нд барааны цэвэр боломжит үнэ цэнэ нэмэгдсэн учир 10.000 төгрөгийн үнийн бууралтыг буцааж балансад 75,000 төгрөгийн бараа материал тайлагнана.
Өртөг 80.000 > Өөрчилсөн цэвэр боломжит үнэ цэнэ 75,000

Журналын бичилт.
2008.12.31
Дт Үнийн бууралтын гарз 10.000
Кт Бараа материал 10.000
2009.03.31
Дт Бараа материал 10.000
Кт Үнийн бууралтын буцаалт 10.000
Дт Үнийн бууралтын гарз 5.000
Кт Бараа материал 5.000

Боловсролын байгууллагуудын эмгэг

2008-08-11T18:54:00.003+08:00

Боловсролын байгууллагуудын эмгэг

Сурагч, сургагч хамтран сэтгэл, зүтгэл гарган ажиллаж байж үр дүнд хүрдэг. Хэн нэг нь л ингэж үл чадвал нөгөөгийнх нь хөдөлмөр талаар болно.

Эмгэг буйг урьдчилан илрүүлж түүнийг анагааж чадах юм бол хожим горыг нь амсахгүй. Харин түүнийг мэдэхгүй явсаар өвдсөн хойно нь ухаарч анагаах арга хэмжээг авсан ч түүнээс ямар нэгэн халдвар үлдэх л болно. Үүний нэгэн адилаар өнөөгийн Монгол орны боловсролын байгууллагын үйл ажиллгагаа эмгэгтэй байна. Үүнийг анхаарах цаг нь нэгэнт болсон гэж бодож байна. Эмгэг буйг маш олон нотолгоогоор төвөггүй батлаж чадна.

Нэгэн жишээ: Оюутан сурагчид бидний цаг ямагт гүйцэтгэж байдаг багшийн нүд хуурсан бие даах ажилбарууд юм. Бид өөрсдийн ирээдүйн сайн сайхны төлөө дээд сургуульд элсэн орсон өөр юуны ч төлөө биш. Гэхдээ үүнийг ойлгодог нь цөөхөн мэддэг нь олон байх шиг. Хүний юманд хүн ширүүн гэсэн хатуухан үг байдаг. Бид яг л өөрсдийн хийж буй ажилд ингэж хандаад байх юм. Яагаад хийж байгаа билээ? Үүнийг хийснээр хэнд хэрэгтэй билээ? Гэдгийг хамгийн эхэнд өөрөөсөө нэг асуугаад үзэхэд гэмгүй болов уу. Хоёрдугаар курсын эхний семестр байсан санагдаж байна. Менежментийн үндэс хичээлийг судлаад дууслаа. Багш биднийг “Менежментийн үндэс хичээлийг судалснаар миний олж авсан мэдлэг” сэдэвтэй бичвэр бэлдэж ир гэлээ. Нэг оюутан “Чи надад эссег маань бичээд өг. Би юу бичихээ мэдэхгүй байна.” Гэж хэлдэг байгаа. Би эхлээд мэл гайхаж орхисон. Би хариуд нь бичиж өгөхгүй гэдгээ хэлсэн. Учир нь: нэгдүгээрт би тэр хүний юу мэдэж авсанг мэдэхгүй. Хоёрдугаарт тухайн хүнийг би таних ч мэдэхгүй шүү дээ. Ийм байтал би хэрхэн өөр хүний дүрд хувилан сурсан мэдсэнээ бясалгаж суух билээ. Тийм биш гэж үү? Түүнд энэ маягаар тайлбарлаж хэлсэн ч тэр “энэ ёстой аминчхан өөдгүй золиг” гэсэн янзтай харж билээ. Би уг нь өөрийнх нь төлөө л тийм шийдвэр гаргасан шүү дээ. Энэ мэтээр сонин, хачирхалтай, нэг бодлын инээд ч хүрмээр юм шиг зүйлтэй олон удаа нүүр тулах нь дамжиггүй.

Бид өөрөө өөрийгөө л авч явна.

БАТО

Дунд шатны НББ

2008-08-08T23:43:00.004+08:00

Удаан хугацаанд нийтлэл бичсэнгүй гэдгээ та бүхэнд хэлсэн билээ. Эхлэл болгож энэхүү НББ-ийн э-номыг нийтэллээ. Татаад аваарай. Татах холбоосыг сэтгэгдэл дотор үлдээсэн болно. Сэтгэгдэл үлдээгээрэй

МЭДЭГДЭЛ =)

2008-08-08T17:59:00.004+08:00

Эрхэм зочиддоо энэ өдрийн мэндийг хүргэе.

Блогоо шинэчилэлгүй хэсэг хугацаа өнгөрлөө, та бүхнээсээ хүлцэл өчье. Бараг блог нээснээ ч мартах дөхөж :p , шүүмж ч их ирлээ. Өнөөдрөөс эхлээд шинэ мэдээлэл, ном товхимол тогтмол нийтлэж байнаа.

Хүндэтгэсэн БАТО

BBC - гээс зарласан ТОП 100 ном

2008-02-04T00:56:00.001+08:00

1. The LOTR, JRR Tolkien
2. Pride and Prejudice, jane austen
3. His Dark Materials, Philip Pullman
4. The Hitchhiker's Guide to the Galaxy, Douglas Adams
5. Harry Potter and the Goblet of Fire, JK Rowling
6. To Kill a Mockingbird, Harper Lee
7. Winnie the Pooh, AA Milne
8. Nineteen Eighty-Four, George orwell
9. The Lion, the Witch and the Wardrobe, CS Lewis
10. Jane eyre, Charlotte Brontë
11. Catch-22, Joseph Heller
12. Wuthering Heights, Emily Brontë
13. Birdsong, Sebastian Faulks
14. Rebecca, Daphne du Maurier
15. The Catcher in the Rye, JD Salinger
16. The Wind in the Willows, Kenneth Grahame
17. Great Expectations, Charles dickens
18. Little Women, Louisa May Alcott
19. Captain Corelli's Mandolin, Louis de Bernieres
20. War and Peace, leo tolsoy
21. Gone with the Wind, Margaret Mitchell
22. Harry Potter And The Philosopher's Stone, JK Rowling
23. Harry potter and the chamber of secrets, JK Rowling
24. Harry potter and the prisoner of azkaban, JK Rowling
25. The Hobbit, JRR Tolkien
26. Tess Of The D'Urbervilles, Thomas Hardy
27. Middlemarch,
28. A Prayer For Owen Meany, John Irving
29. The Grapes Of Wrath,
30. Alice's Adventures In Wonderland, Lewis Carroll
31. The Story Of Tracy Beaker,
32. One Hundred Years Of Solitude, Gabriel García Márquez
33. The Pillars Of The Earth, Ken Follett
34. David Copperfield,
35. Charlie And The Chocolate Factory,
36. Treasure island, Robert Louis Stevenson
37. A Town Like Alice, Nevil Shute
38. Persuasion, Jane Austen
39. Dune, Frank Herbert
40. Emma, Jane Austen
41. Anne Of Green Gables, LM Montgomery
42. Watership Down, Richard Adams
43. The Great Gatsby,
44. The Count Of Monte Cristo, Alexandre Dumas
45. Brideshead Revisited, Evelyn Waugh
46. Animal Farm,
47. A Christmas Carol, Charles Dickens
48. Far From The Madding Crowd, Thomas Hardy
49. Goodnight Mister Tom, Michelle Magorian
50. The Shell Seekers,
51. The Secret Garden, Frances Hodgson Burnett
52. Of Mice And Men, John Steinbeck
53. The Stand,
54. Anna Karenina, Leo Tolstoy
55. A Suitable Boy, Vikram Seth
56. The BFG, Roald Dahl
57. Swallows And Amazons, Arthur Ransome
58. Black Beauty, Anna Sewell
59. Artemis Fowl, Eoin Colfer
60. Crime And Punishment, Fyodor Dostoyevsky
61. Noughts And Crosses, Malorie Blackman
62. Memoirs Of A Geisha, Arthur Golden
63. A Tale Of Two Cities, Charles Dickens
64. The Thorn Birds, Colleen McCollough
65. Mort, Terry pratchett
66. The Magic Faraway Tree, Enid Blyton
67. The Magus, John Fowles
68. Good Omens, Terry pratchett and Neil Gaiman
69. Guards! Guards!, Terry Pratchett
70. Lord Of The Flies, William Golding
71. Perfume, Patrick Süskind
72. The ragged trousered philanthropists , Robert Tressell
73. Night Watch, Terry Pratchett
74. Matilda, Roald Dahl
75. Bridget Jones's Diary, helen fielding
76. The Secret History, Donna Tartt
77. The Woman In White, Wilkie Collins
78. Ulysses, James Joyce
79. Bleak House, Charles Dickens
80. Double Act, Jacqueline Wilson
81. The Twits, Roald Dahl
82. I Capture The Castle, Dodie Smith
83. Holes, Louis Sachar
84. Gormenghast, Mervyn Peake
85. The God Of Small Things, Arundhati Roy
86. Vicky Angel, Jacqueline Wilson
87. Brave New World, Aldous Huxley
88. Cold comfort farm, Stella Gibbons
89. Magician, Raymond E Feist
90. On The Road, Jack Kerouac
91. The Godfather, Mario Puzo
92. The Clan Of The Cave Bear, Jean M Auel
93. The Colour Of Magic, Terry Pratchett
94. The Alchemist, Paulo Coelho
95. Katherine, Anya Seton
96. Kane And Abel, Jeffrey Archer
97. Love In The Time Of Cholera,
98. Girls In Love, Jacqueline Wilson
99. The Princess Diaries, Meg Cabot
100. Midnight's Children, Salman Rushdie

Санхүүгийн НББ (электрон ном)

2008-01-31T15:13:00.000+08:00

Санхүүгийн нягтлан бодох бүртгэлийн нэгэн электрон ном орууллаа. Энэ ёстой том ном байх шиг байна. Шууд URL-г нь хуулаад тавьчихлаа.

e marketing 2008 (ebook)

2008-01-25T15:09:00.000+08:00

Энэхүү маркетингийн электрон номыг орууллаа. Татах холбоосыг сэтгэгдэл тодор оруулсан байгаа.

Монгол улсын боловсролыг хөгжүүлэх Мастер төлөвлөгөө

2008-01-23T14:45:00.000+08:00

Олон талаар дутагдалтай үлгэр мэт болсон гэж яригдах юм билээ. Хэдий тийм байлаа ч бид үүнийг дэмжих хэрэгтэй байх гэж бодоод орууллаа. Англи хэл дээр байгаа шүү.

Татах холбоосыг сэтгэгдэл дотор оруулсан байгаа.

Бонд /өрийн бичиг/-ын тухай

2008-01-23T14:18:00.000+08:00

Хөрөнгийн бирж дээр арилжаалагддаг чухал үнэт цаасны нэг бол бонд юм. Энэ нь зээл олгосон болохыг гэрчилж буй үнэт цаас юм.

Бонд эзэмшигч нь хөрөнгө эзэмшигч биш зөвхөн зээлдэгч. Нөгөө талаас хөрөнгийнхөө харьцангуй аюулгүй байдлыг хангах, илүү баталгаат ашиг, хүү олох сонирхолтой хүмүүс, байгууллага бонд худалдаж авдаг. Бондыг засгийн газар, орон нутгийн захиргаа, компани аль аль нь гаргаж болох ба дараах бүрдүүлбэртэй байна. Үүнд:
- Бондыг гаргасан газрын нэр.
- Сери, дугаар
- Нэрлэсэн үнэ. (Бондын нэрлэсэн үнэ гэдэг нь анхны өртөг юм.)
- Төлбөр дуусах хугацаа
- Зээлийн хүү зэрэг орно.
Засгийн газар, орон нутгийн засаг захиргааны байгууллагаас бондыг гол төлөв төсвийн алдагдлыг нөхөх, үйлдвэр, пүүс, банк зэрэг байгууллагууд нэмэлт хөрөнгийн хэрэгцээгээ хангах зорилгоор тодорхой хугацаатай гаргадаг.
Бонд гаргагч нь түүнийг худалдан авсан байгууллага хүмүүст жил бүр тодорхой хэмжээний хүү, мөн хугацаа дуусахад анх зээлдэн авсан мөнгийг эргүүлэн төлөх үүрэг хүлээнэ. Бонд нь гаргагч этгээдийнхээ хөрөнгөөр баталгаажсан байдгийн учир нь хэрэв бонд гаргагч үүргээ биелүүлж чадахгүй бол хөрөнгөө худалдаж өрийн бичиг эзэмшигчийг хохиролгүй болгох үүрэгтэйг илэрхийлнэ. Зарим тохиолдолд тодорхой нэр бүхий хөрөнгөөр баталгаажсан бонд гаргаж болох бөгөөд түүнийг барьцаат бонд гэдэг.

Бондыг мөн

1. Хөрвөх чадвартай.
2. Хөрвөх чадваргүй гэж хоёр хуваадаг.

Хэрхэн эдийн засагч болох вэ?

2008-01-23T13:42:00.000+08:00

Эдийн засагч болохын тулд эдийн засаг, эдийн засагч хоёрын ялгааны тухай мэдэж авах хэрэгтэй байдаг юм байна. Эдийн засаг ихэвчлэн унах хандлагатай байхад эдийн засагчид гол тєлєв дэвших чиглэлтэй байдаг. Эдийн засаг нь эдийн засагчдийнхаа элбэг хангалуун амьдралын баталгаа болдог байхад, эдийн засагчид нь эдийн засгийн уналтын үндсэн шалтгаануудын нэг болох нь олонтаа байдаг хачирхалтай баримт байдаг юм байна. Эдийн засаг хаана уруу дорой байна, тэнд эдийн засагчдийн нэр хүнд єндєр байдаг ба үүнийг зургадугаар хууль гэдэг. Эдийн засагч хүн сургуульд олж авсан боловсрол ба техникийн ололтыг байнга амьдралдаа хэрэглэж байдгаараа онцлог юм. Тухайлбал эгэл хүн, эдийн засагч хүн хоёр хонь тоолж байна гэж саная. Эгэл хүн хониныхоо зєвхєн толгойг нь тоолох ба тэгэхдээ цээжээр нь тоолно. Харин эдийн засагч хүн хонины хєлийг тоолох ба гарсан үр дүнг нь дєрєвт хувааж үнэн зєв хариуг гаргана. Энэ бүхнээ тооны машин ашиглан бодно. Эдийн засагчид тооцоо хийхдээ єєрийнхийг ашиг олохоор , улсынхныг єндєр цалин авахаар бодож хийдэг. Эдийн засагч ямар ч муу мэдээг хүнд хүргэхдээ утга санааг нь єєрчлєхгүйгээр сайн мэдээ болгож чаддаг байх ёстой. Тухайлбал нэг хүнд ногдох хүнсний хэмжээ багассан тохиолдолд "нэг хүнсэнд ногдох хүний тоо нэмэгдлээ" хэмээн мэдээлэх жишээтэй.

Accounting for fixed assets - Vндсэн хөрөнгийн Нягтлан бодох бvртгэл

2008-01-21T11:17:00.000+08:00

Зочиддоо энэ өдрийн мэнд хүргэе. Энэхүү электрон номыг олж нийтэллээ. Татаад аваарай. Үндсэн хөрөнгийн бүртгэлийн их чухал ном шиг байна. Би ажиллаж үзээгүй байгаа. Бүгдээрээ хамтдаа хийцгээе.Татах линкийг сэтгэгдэл дотор оруулсан байгаа.

Тайлан тушаах хугацаа

2008-01-07T21:12:00.000+08:00

Монгол Улсын Нягтлан бодох бүртгэлийн тухай хуулийн дагуу Аж ахуйн нэгж, байгууллага улирлын санхүүгийн тайланг дараа улирлын эхний сарын 20, жилийн санхүүгийн тайланг дараа оны 2 дугаар сарын 10-ны дотор харилцагч санхүүгийн байгууллагад тушаана.

Нэгдсэн санхүүгийн тайлан гаргадаг аж ахуйн нэгж, байгууллага улирлын тайланг дараа улирлын эхний сарын 25, жилийн тайланг дараа оны 2 дугаар сарын 25-ны өдрийн дотор харилцагч санхүүгийн байгууллагад тушаах ёстой байдаг.

Нягтлан бодох бүртгэл (мэргэжлийн англи хэл)

2008-01-07T01:51:00.000+08:00

Хэрэгтэй бол эдгээр үгнүүдийг тааж аваад фонт-г нь өөрчлөөрэй. Times New Roman Mon болгочихвол зүгээр. Цаашид цуврал болгож нийтлэнэ.

Accept, acceptance Õ¿ëýýí çºâøººðºõ
Acceptable quality level ÷àíàðûí õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí ò¿âøèí
Accommodation endorsement çîõèöóóëàõ áàòàëãàà
Accounting circle íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëèéí ìº÷ëºã
Accountability Õàðèóöëàãà òîîöîõ
Accountancy Íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýë
Accounting record Íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýë õºòëºëò
Accounting system Íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëèéí òîãòîëöîî
Accrual based accounting Àêêðóýëü ñóóðüò íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýë
Accrued interest rate Õóðèìòëàãäñàí õ¿¿ãèéí õóâü õýìæýý
Accummulatation Õóðèìòëàë
Accurate information ¯íýí çºâ ìýäýý
Achieve Õ¿ðýõ
Acknowledgment áàòàëãàà íîòîëãîî
Acquired surplus Îëæ àâñàí íýìýãäýë õºðºíãº
Action ¿éëäýë
Activity ¯éë àæèëëàãàà
Actual price Áîäèò ¿íý
Additional expenses, add Íýìýëò çàðäàë, íýìýõ
Adequacy Çîõèñòîé áàéäàë
Adjustment Òîõèðóóëãà
Admission fees Ýëñýëòèéí õóðààìæ
Advertisement Çàð ñóðòàë÷èëãàà

Мэргэшсэн нягтлан бодогчдын тоо

2008-01-07T01:46:00.000+08:00

Мэргэшсэн нягтлан бодогчдын тоог олж доор нийтэллээ. Хэрэгтэй шүү нягтлан бодогчидоо.

Орон нутагт
2000 он 225
2001 он 333
2002 он 367
2003 он 549
2004 он 548

УБ хотод
2000 он 230
2001 он 287
2002 он 388
2003 он 481
2004 он 542

Тест

2007-12-28T15:19:00.000+08:00

Энэ тестийг ажиллаад үзээрэй.
1. Компани 2000.0 төг хөрөнгө, өр төлбөргүй, 2000.0 төг эзэмшигчдийн өмчтэй байна. 500.0 төг-ийн тоног төхөөрөмжийг зээлээр худалдан авсан. Дараахийн аль нь энэ ажил гүйлгээний үр дагавар вэ?
а. Хөрөнгө ба эзэмшигчдийн өмч 500.0 төг буурна.
б. Хөрөнгө өөрчлөгдөхгүй ба эзэмшигчдийн өмч 500.0 төг буурна.
в. Хөрөнгө ба өр төлбөр 500.0 төг өснө.
г. Эзэмшигчдийн өмч 500.0 төг буурч, өр төлбөр 500.0 төг өснө.
2. 5 жил ашиглах хугацаа бүхий машины элэгдлийг ашигласан жилийн нийлбэрээр жигнэх аргаар тооцдог. 2 дахь жилийн хувьд элэгдэл тооцох хувь хэд байх вэ?
а. 2/3 в. 4/15
б. 2/15 г. 4/5
3. Бондыг 30,000 төг-ийн урамшуулалттай гэхдээ 40,000 төг-ийн гаргалтын өртөгтэйгээр борлуулсан санхүүжилтийн зардал нь:
а. өснө
б. Буурна
в. Нөлөө байхгүй
г. Тухайн нөхцөлөөс шалтгаалан өсөх юм уу буурна

4. Банкны тохируулгын тайлан гаргахад банкны тайлангаас дараах зүйлээс алийг нь хасах вэ ?
а. Банкны үйлчилгээний төлбөр
б. Гар дээр байгаа чек
в. Хүрэлцээгүй сантай гэж тэмдэглэн буцаасан чек
г. Замд яваа хадгаламж
5.Жилийн найдваргүй авлагын хэмжээг тогтооход дараах аргуудын аль нь Зохицох зарчимд илүү ойрхон вэ ?
а. Борлуулалтын хувиар тооцох арга
б. Дансны авлагын үлдэгдлээр тооцох арга
в. Найдваргүй авлагын зардлыг бүртгэх Шууд арга
г. Авлага төлөгдөх хугацаагаар тооцох арга
6. Дуусаагүй үйлдвэрлэлийн иж бүрдлийн хувийг эквивалент бүтээгдэхүүний тооцоонд дараах аргаар хэрэглэнэ.
Ажлын захиалгын Үйлдвэрлэлийн үе шатны
а. Үгүй Үгүй
б. Тийм Үгүй
в. Үгүй Тийм
г. Тийм Тийм
7. 2002.09.01-нд “Х” компани Голомт банкинд 1800000 төг өрийн бичиг гаргасан бөгөөд 12%-ийн хүүтэй , жилийн үндсэн төлбөрийг 3 удаа тэнцүү хэмжээгээр хийх ёстой. Энэ өдрийн банкны хүүгийн түвшин 11% байсан. Эхний удаагийн хүү ба үндсэн төлбөрийг 2003.09.01-нд хийсэн.
2002.12.31-рх хуримтлагдсан хүүгийн хэмжээг тооцоол
а. 44000 в. 66000
б. 48000 г. 72000
8. Компанийн хүнд үйлдвэр дэлбэрснээс болж учирсан хохирлыг төлүүлэхээр нэгэн ажилтан 2000000 төг 2002.02.05-нд нэхэмжилсэн. Хуулийн зөвлөх нөхөн төлбөрийг 500000 – 1000000 төг байхаар тооцоолсон. Нэхэмжлэл гаргасан ажилтан уг заргыг 900000 төг барагдуулахыг шүүхэд санал болгосон боловч компани зөвшөөрөөгүй. 12.31-ний балансад компани заргаас үүссэн өр төлбөрийг хэд гэж тайлагнах ёстой вэ?
а. 2000000 в. 900000
б. 1000000 г. 500000
9. Компани Орлого бүртгэх хэсэгчилсэн борлуулалтын аргыг ашигладаг. 2002 оны үйл ажиллагаатай холбогдох мэдээлэл:
Хэсэгчилсэн борлуулалт 1000000 төг
Тогтмол борлуулалт 600000
Хэсэгчилсэн борлуулалтын өртөг 500000
Тогтмол борлуулалтын өртөг 300000
Ерөнхий ба удирдлагын зардал 100000
Хэсэгчилсэн борлуулалтын цуглуулалт 200000
2002 оны цэвэр ашиг нь:
а. 400000 в. 300000
б. 200000 г. 100000

10. Компани 2002 оны эхээр ашигт малтмал тунгаах хөрөнгө худалдан авсан. Энэ хөрөнгийн өртөг 9000000 төг. Ашигт малтмалын нөөц 1000000 тн. Хэтийн тооцоогоор уг хөрөнгийг дараагийн ашигт малтмалын ажилд 2000000 төг борлуулна. Газрын хадгалалтад 100000 төг зарцуулна. Анхны худалдан авалтын дараах зардлууд:
Судалгааны зардал 3500000 төг
Өрөмдлөг, ухалттай холбоотой боловсруулалтын
зардал 3200000
Тоног төхөөрөмжийн угсралттай холбоотой зардал 4600000
2002 онд тус компани 50000 тн ашигт малтмал олзворлосон. Компанийн бүртгэх хорогдлын дүн хэд байх вэ?
а. 825000 в. 750000
б. 930000 г. 785000
11. Компани барилгын Гэрээ гүйцэтгэлийн хувийн аргыг хэрэглэдэг. 2000 онд 9000000 төг тогтсон үнэтэй барилгын гэрээнд ажиллаж эхэлсэн. Холбогдох мэдээлэл:
12 сарын 31
2000 200 1
Гүйцэтгэлээрх зардал 3900000 6300000
Гэрээний тооцоолсон зардал 7800000 8100000
2001 оны жилийн эцсээр компани ямар хэмжээний орлого хүлээн зөвшөөрөх вэ?
а. 100000 в. 600000
б. 300000 г. 700000
12. 2001.01.01-нд “Жаст” компани “Н” компанийн энгийн хувьцааны 15 хувийг 600000 төг худалдан авсан. Компани хөрөнгө оруулалтыг өртгийн аргаар бүртгэсэн. Холбогдох мэдээлэл:
2001 2002
Цэвэр ашиг 300000 900000
Төлсөн ногдол ашиг 0 1000000
2002 оны жилийн эцсийн орлогын тайланд “Жаст” компанийн дээрх хөрөнгө оруулалтаас ашгийн дүн хэд вэ?
а. 135000 в. 150000
б. 180000 г. 45000

Гар утасны ханын цааснууд

2007-11-03T11:57:00.000+08:00

Хэдэн ханын цааснууд орууллаа. Өөрийн нэрээ бичүүлэхийг хүсвэл comment үлдээгээрэй.

Баярлалаа гэж хэлмээр байна гэдэг vгийн тухайд

2007-10-17T14:04:00.000+08:00

Монгол улсын маань урлаг соёлын одууд энэхүү үгийг ихээр хэрэглэх болжээ. Зурагтаар байнга л ярилцлага энэ тэр өгч гарах байх юм. Тэгээд тусламжийн гараа сунгасан хүмүүсд БАЯРЛАЛАА ГЭЖ ХЭЛМЭЭР БАЙНА гэж ихэнхдээ төгсгөнө. Яг үнэндээ тэд хэлмээр байгаа боловч хэлэхгүй байгаа вм биш үү? гэсэн бодол байна. Зүгээр л хүсэж байгаа хэрэг болж таарлаа. Та энэ талаар ямар бодолтой байна вэ? Comment үлдээгээрэй

Нягтлан бодох бүртгэлийн лекц

2007-10-12T14:59:00.000+08:00

Монгол хэмээх нэрийн тухайд.

2007-10-03T14:01:00.000+08:00

Энэхүү нийтлэлийг оруулсан учир нь даяаршиж байгаа энэ ертөнцөд харьцахгүй улс гүрний хүн гэж байхаа болиод байгаа үед та биднээс хэн нэгэн найз маань "ЯАГААД ТАНАЙ УЛСЫГ МОНГОЛ ГЭЭД НЭРЛЭСЭН ЮМ БЭ?" гэсэн асуулт тавихад ядахад нэг таамналын үндсэн дээр ингээд биднийг монгол гэж нэрлэсэн юмаа гэж хэлж чаддаг байх ёстой болов уу, гэсэн үүднээс нийтлэлээ. Санал бодлоо comments болон чалчих газар үлдээвэл талархах байна. Та бүхний бодлыг уншмаар байна. Түүхийн хичээл дээр "Монгол хэмээх нэрийн учир" хэмээх сэдвээр семинарын хичээл хийлээ. Миний баримтласан таамнал бол Монголчууд бөөгийн шашин шүтдэг байсантай холбоотойгоор Монгол гэдэг нэр нь "Мөнх-гал, Мөнх тэнгрийн гал, Мөнх тэнгэр" гэсэн үгнээс үүдэн нэрийдсэн болов уу? гэсэн таамаглалууд юм. Эш сурвалж нь:

Түүхч Нагаанбуу: "Монгол гэдэг нэр нь Мөнх гал гэсэн үгнээс үүдэлтэй. Галыг ихэд эрхэмлэн дээдлэх хэрэгтэй гэсэн нийтлэл хэвлүүлсэн байсан."
Түүхч Элдэнтэй, Ардаажав: "Монгол гэдэг нэр нь Мөнка-тэнгри-гал гэсэн үгсийн дунд үеүд нь он удаан жилийн туршид гээгдэж улмаар үүссэн болой" гэх агуулгатай таамаглалыг дэвшүүлсэн байсан. Мөн энэ үг нь мөнхрөх гэсэн агуулгатай болно.
Өвөрмонголын түүхч Гаваа: Шинээр орчуулсан дөт тайллагат монголын нууц товчоондоо "Монгол гэдэг нь /мөнх тэнгэрийн/ мөнх болон овогтон ба аймагтныудамшилт бэлэг дэмбэрэл болсон /гал тулгын/ гал хэмээх үг лугаа нийлэн Мөнхгал болжээ. Иймээс Монгол гэдэг нэр нь мөнхийн аймаг угсаа байг гэсэн санаа болой." гэсэн дүгнэлтүүд болон бусад таамналууд дээр тулгуурлан өөрийн таамналыг гаргасан болно.

Мєнх тэнгэрийн vзэл буюу Мєнх тэнгэрийн ивээл

2007-09-12T14:29:00.000+08:00

Чингис хааны язгуур, дээд тэнгэрээс заяат төрсөн Бөртэ-чоно, гэргий Гуа маралын хамт тэнгис далайг гэтэлж ирээд Онон мөрний эх бурхан халдун ууланд нутаглаж Батцагаан хэмээх нэгэн хөвүүнийг төрүүлжээ......Бүхний үүсэл билээ. Миний уг гарал билээ.
Мөнх хөх тэнгэрийн ивээл дор, түүний сүр хүчинд итгэн, тэргүүн дээгүүр, хараа алсуур омог бардам явсан мянган мянганы түүх маань эцэг тэнгэрийн таашаалаар билээ. Бидний монголчууд ийн дээд тэнгэрээс тохиосон гэрэлт заяанд төрж, тэрхүү эзэн тэнгэрийнхээ тааллаар юу эс амжилтанд хүрэв. Одоо ч гэсэн хаана ч бай “Ээ тэнгэр минь, тэнгэр ивээлээ, тэнгэр өршөө” гэх мэт үгсийг монголчууд өргөн хэрэглэдэг. Ингэж тэнгэрт итгэх, тэнгэрийн сүр хүчинд өөрийгөө даатгах үзэгдэл оршсоор байна. Харин энэхүү тэнгэрийг шүтэх үзлийг Мөнх тэнгэрийн үзэл гэх ба их эзэн Чингис хаан бие даасан үзэл болгон хөгжүүлсэн юм. Монголын түүхэн судруудыг сөхвөл Чингис хаан өөрөө мөнх тэнгэрээс заяагаар төрсөн бөгөөд хүн хүнээс онцгой нэгэн байжээ. Тухайлбал Монголын Нууц Товчооны 59-р зүйлд түүний төрсөн тухай“Тэр цагт Есүхэй баатар, Татарын Тэмүжин-үгэ, Хори-буха зэргийн Татар хүнийг барьж ирэхэд жирэмсэн байсан Єүлэн үжин, Ононы Дэлүүн болдог гэдэг газар Чингис хааныг төрүүлжээ. Чингис төрөхдөө баруун гартаа шагайн чинээ нөж атган төржээ. Татарын Тэмүжин-үгэг барьж ирэхэд тохиолдож төрөв гэж Тэмүжин нэрийг өгчээ” хэмээсэн нь онцгой тохиолоор тэнгэрийн хүү бидэнд заяаж тэгээд ч түүний хийх ба бүтээх нь тэнгэрийн тааллаар байв.Энэхүү тэнгэрийн үзлийн талаар академич Ш.Бира Их британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант улсын Азийг судлах хааны нийгэмлэгийн Денис Синорын медалийг гардуулах ёслол дээр уншсан лекциндээ ийн өгүүлжээ: “Тэнгэрийн үзэл бол юуны өмнө монгол, түрэг нүүдэлчдийн эртний уламжлалт шашин болох тэнгэрийг тахин шүтэх үзэл санаанд суурилсан болохыг хэлэх хэрэгтэй. Бөө мөргөлийн сургаал ёсоор эцэг тэнгэр бол Ертөнц дахины гагц эрхэм дээд эр бэлгийн ер бусын их хүчнийг төлөөлөх бөгөөд тэр нь эх газар дээрх байгаль, нийгмийн бүх үзэгдэл юмсын анхдагч дээд эзэн ажээ. Монголчууд гагц тэнгэрт итгэх бөгөөд түүнийг үзэгдэх ба үл үзэгдэх бүх амьтан юмсыг бүтээгч хийгээд ертөнцийн аливаа жаргал зовлонгийн эзэн хэмээн үзнэ.Чингис хааны алив бичиг сэлтийн оршил дох «Мөнх тэнгэрийн хүчин-дор, хаганы суу залийн ивээл дур...» гэсэн томъёоллоос үзэхэд Тэнгэр ба Хаган хэмээсэн хос үзлийг илэрхийлсэн хийгээд тэдгээр нь ертөнц дэх дээд эрх мэдлийн хоёр үндсэн хэсгийг төлөөлнө. Тэнгэр ба хаган гэсэн хослол нь эцэг тэнгэр, эх газар хэмээх бөө мөргөлийн хослолын загвараар анх үүссэн байж болох боловч мөн чанартаа улс төрийн үзэл онолын агуулгыг илэрхийлж байжээ. Тэнгэр бол ертөнц дэх хязгааргүй эрх мэдэл бүхий дээдийн дээд ер бусын нэгэн төрлийн Бурхан мөн бөгөөд энэ нь хүчин хэмээх мөн чанараараа Хаганыг өргөмжлөн тэтгэнэ. Хаган нь тэнгэрийн нэрийн өмнөөс хаанчилж, тэнгэрийн таалал, зарлигийг газар дэлхийд хэрэгжүүлэх эрх үүрэгтэй ажээ. Єөрөөр хэлбэл Хаган бол газар дээрх Тэнгэрийн эрхэм дээд элч төлөөлөгч мөн. Хаган бол өөрийн суу-заль буюу харизма-гийн ачаар тэнгэрийн таалал, ивээлийг эдлэх ажээ. Энэ үзлээр дээр гагц тэнгэр байдаг шиг доор газарт гагц хаган байх учиртай, өөрөөр хэлбээс Монголын хаан нь «Наран ургахуй зүгээс наран жаргахуй хүртэлх» буюу Мөнх тэнгэрийн доорх бүхнийг нэгтгэн захирах ёстой байжээ”. Тиймээ. Чингис хаан өөрийн Тэнгэрийн үзлийг боловсруулж, үр шимийг нь хүртэж «Наран ургахуй зүгээс наран жаргахуй хүртэлх» буюу Мөнх тэнгэрийн доорх бүхнийг нэгэн гараар атгаж чадсан хүчтэн. Энэ нь өнөөгийн хэлээр глобальчлалын үндсийг тавьсан бөгөөд энэ тухай академич Ш.Бира лекциндээ “Чингис хаан дорно өрнийг хүчээр дайлан дагуулсан боловч Монголчууд урьд өмнө үзэгдээгүй дэлхийн их эзэнт гүрнийг эмхлэн тохинуулж, төрөл бүрийн улс орныг улс төрийн нэгэн хатуу засгийн дор нэгтгэж чаджээ. Yүний дүнд дэлхий ертөнц Монголын морин өртөө хэмээх тухайн үедээ хамгийн дэвшилтэт харилцаа холбооны тогтолцоогоор холбогдов. Єртөөний замаар хүн ард, үзэл санаа, элдэв мэдлэг, мэдээлэл сэлт болон арилжаа худалдааны урсгал хөдөлгөөн дэлхийн улс орнуудын хооронд чөлөөтэй явагдаж байв. Түүх үзэл санааны баримтын үүднээс авч үзвэл, Монголын тэнгэрчлэл бол эдүгээгийн бидний дэлхийчлэл, Тэнгэрийн үзэл нь глобализм буюу дэлхийчлэлийн үзэлтэй харьцуулан үзэж болмоор байгаа юм» хэмээн дурьдсан байна.Чингис хаан бөө мөргөл, мөнх тэнгэрийн үзлийг ул суурьтай, онолын хэмжээнд боловсруулж, хэрэглэж чадсанаараа аугаа их амжилтанд хүрсэн билээ. Энэ тухай доктор П.Нэргүй “Монголчуудын үзэл ба бодлого” нийтлэлдээ ийн бичжээ.“Чингис хаан болон алтан ургийнхан, өрлөг жанжнууд, Чингисийн их цэрэг монголчууд бүгд л бөөгийн үзлийг, бөөгийн ёс горимыг чандлан баримталж, бөө мөргөлийг ёсчлон гүйцэтгэж ирсэн бөгөөд бөөгийн үзэлд гүнээ итгэл үнэмшилтэй байсан учраас XIII-XүI зууны туршид аль ч шашинд уусалгүй, өртөж оролгүй, урваж дайвалгүй явж чадсан гэлтэй. Бөөгийн үзэл өөрийн оршин амьдрах бүх л үеийн туршид монголчуудыг аймхай бус зоригтой, дуулгаварлаг бус идэвхтэй, арчаагүй бус авхаалжтай болгож, чин үнэнийг, шударга ёсыг дээдлүүлж, цайлган цагаан сэтгэлтэй болгож хүмүүжүүлж чаджээ. Христос, будда, лал гээд аль ч шашныг бодвол бөөгийн үзэл нь бодит амьдралаас үүсэлтэй бөгөөд Монгол гүрнийг, Монголын төрийг төвхнүүлэхэд монголчуудыгаа дайчлан, идэвхийлэн оролцуулах дотоод оюун сэтгэлийн үлэмжийн шандастай байсан аж. Чингис хаан өөрөө бөө мөргөлийг хамгийн их шүтдэг хүн байлаа. Чингис хаан улс төр, цэргийн талаар их эрх олж, монголыг нэгтгэж , монголын их хаан болсон явдал бол бөө мөргөлийг ашиглаж биедээ татсантай холбоотой. Монгол гүрний хас их төрийн бодлого нь бөөгийн мөргөлд биш бөөгийн цогц үзэлд тулгуурлаж байсан. Бөөгийн үзэл нь арга билгийн ухаантай шүтэн барилдаж байсан учир монголчуудын, эсгий туургатнуудын, хаад ноёдын, монгол төрийн ертөнцийг үзэх үзэл болж байжээ. Чингис хаан бөө мөргөлийг, бөөгийн ёс суртахууныг гойд эзэмшсэн төдийгүй, бөөгийн зарим горим үйлдлийг төрийн ёслолд хэрэглэж байв. Хамгийн гол нь тэрбээр монголын бөөгийн үзлийг лавшруулж, энэ үндсэн дээр төрт ёсны үзлээ, мөнх тэнгэрийн үзлээ дэлхийн их гүрний төрийн бодлогын төвшинд хүргэж томъёолсон. Тэрбээр ерөнхий бүгдийг сайтар мэдэх, тодорхой бүгдийг сайтар жолоодох гэсэн зарчмыг баримталж, өмчит их улсыг мөнх тэнгэрийн үзлийн, хас их төрийг төрт ёсны үзлийн үндсэн ойлголт болгон дэвшүүлжээ. Мөнх тэнгэрийн үзэл нь өмчит их улс гэсэн ойлголтоор монголын бодит амьдралтай холбогдон мөнх тэнгэрийн ивээлээр зохих гавъяатанд хувь хүртээх, харъяалах иргэдийг хувааж өгөх явдал монголын бодит амьдралд мөнх тэнгэрийн үзэл хэрхэн яаж амилж байгааг илэрхийлж байна.Хаан гэдэг нь мөнх тэнгэрийн хүчин дор гал, нар, сараар сүлдэлсэн өмчит их улсын ерөнхийлөгч бөлгөө”.Чингис хааны боловсруулсан мөнх тэнгэрийн үзэлд тэнгэрийн таалал нь хаан хэмээгч тэнгэрийн элчээр дамжин иргэн ард, хэн бүхэнд хүрнэ. Тэд нь мөнх тэнгэрийн хүсэл зоригийг биелүүлэгч нэгэн хүч байсан ба тэнгэрт итгэсэн итгэлээрээ тэд сэтгэлийн хүчтэй байж, итгэл үнэмшлээрээ ариусан төв сэтгэлийг, авах гээхийн ялгалыг олж, тэнгэрийн зарлигт бүхнийг нийцүүлэхийн төлөө амьдарч, мөнх тэнгэртээ амьдралаа даатгадаг байсан байна. Энэ тухай доктор, профессор Г.Гэрэлбаатар бүтээлдээ: “1920 онд Польшийн эрдэмтэн лам Крилл Каралевский Ватиканы архиваас Гүюг хаанаас 1246 онд Ромын пап Инносент Iү-т илгээсэн Монгол улсын төрийн албан бичгийн тамган дээрх «Мөнх тэнгэрийн хүчинд Монголын далай хааны зарлиг ил болгон иргэнд хүрвээс биширтүгэй айтугай» гэдэг үгийг задалж үзвэл Мөнх тэнгэр-Далай хаан-Иргэн гэх гурван цогц ойлголтод хуваагдах ба энд сав шим ертөнцийн аливаа юмс үзэгдэл, үйл явдал болбоос мөнх тэнгэрийн санаа болон түүний тааллаар болж тогтоогдоно. Энэ нь хаан эзнээр дамжин эгэл жирийн ард иргэдэд хүрч биеллээ олдог. Хэрвээ ард иргэд мөнх тэнгэрийн хүсэл зоригийг ойлгож түүнд хүчээ өгөн таалагдаж чадваас мөнх тэнгэр нь шууд болон хаан эзнээр дамжин таалан соёрхоно гэсэн үзэл номлол тэр үед хүчтэй ноёлж байсныг харуулж байна. Бөөгийн шашин нь бөөлөхүйн хүчээр сүнс онгодтой харьцаж байдаг бол Мөнх тэнгэрийн үзэл нь голдуу оюуныг бясалгаж, залбиран даатгах хэлбэрээр бурхан хэмээх туйлын зүйлтэй харьцаж байдгаараа ялгаатай...” хэмээн тайлбарлажээ.Монголчуудын тэнгэрийг бүхний эхлэл, бүхний эзэн хэмээн үзэх үзлийг өөрийн “Мөнх тэнгэрийн үзэл” болгон хөгжүүлж, үүнийгээ улс иргэнээ амруулахад зориулж чадсан ба нийгэм олныг тэнгэрт итгэж зовлон жаргалаа даатган, тэнгэрийн хүсэл зоригт үйлийг таашаагдуулж, Тэнгэр гэх аугаа их эзэнтэй харилцан хамааралтай амьдарч итгэн биширснээр төв сэтгэлийг олж, шударга ариун ёсыг сахин, хүн бүр тэнгэрийн таашаалд захируулан өөрийн чадах мэдэхийг төрийн төлөө зориулдаг болгон хүмүүжүүлж чадсан нь Их Эзэн Богд Чингис хааны алдар гавъяа билээ.«Миний уг санаа нийгэм түвшин болгохыг эрсэн буй за. Они улс аймгийн эздийг зарлан эрсэн бус дэлхий дахин харилцан найрамдуу амар болвоос барвай» хэмээсэн нь түүний хүрэх зам, очих оргил байлаа. Yүнд хүрэхийн тулд Чингис хаан гагцхүү мөнх тэнгэрийн их хүчийг авч, тэнгэртэй харьцаж, сэтгэлээ гэгээрүүлэн төв сэтгэлийг олж, хаан хүний 35 эрдэмд боловсорч, түүнээрээ хүмүүст нөлөөлж чадсан юм. Тэгээд ч түүний нийгэмд тэнгэр эзний ивээл дор сайн үйл бүтээсэн бүхэн тэнгэрийн тааллыг хүртэж тэр нь шууд ба хаанаар дамжин илэрч байв. Цэрэг, нийгэм мөнх тэнгэрт итгэн биширснээр сэтгэлийн их хүчийг олж, амь насаа тэнгэрт даатган, тэнгэрийн зарлигаар тэд үргэлж ялдаг байв. Ингэж Мөнх тэнгэрийн үзэл бодитойгоор оршин, өөрийгөө харуулж байсан бөгөөд одоо ч гэсэн би мөнх тэнгэрийн удам хөх монгол хүн гэж бодохоор сэтгэл ариусан, омог огших шиг болно. Тэнгэрийн таалал орштугай.
Мөнх хөх тэнгэрийн дор Монгол Их Эзэнт улс минь амгалан, бат орших болтугай!
Санжаасүрэнгийн Эрдэнэбаяр

Монгол гэр

2007-09-12T14:27:00.001+08:00

Монголчуудын гэр сууц нь их эртний уламжлалтай агаад хөгжил хувьслын олон шатыг туулан өнөө үед уламжилжээ. Нүүдэллэн аж төрөхөд хамгийн сайн зохицсон гэр сууц нь бүтэц зохиомжынхоо хувьд ихээхэн сонирхол татдаг билээ. Хөнгөн, авсаархан, удаан эдлэгддэг, архитектурын онцгой шийдэлтэй гэх мэт олон тодотголыг монгол гэрт өгсөн байдаг.XIII зууны монголчуудын гэр тэрэг хэмээх нэгэн сууцны тухай дундад зууны жуулчдын тэмдэглэлд "гэр тэрэгтэй нүүдэл нь их хот нүүж яваа мэт сүртэй" харагддаг тухай тэмдэглэсэн нь буй.Байнгын хэрэгцээний гэр сууцыг хийц, гадаад хэлбэрээр нь монгол, түрэг гэр гэсэн хоёр үндсэн ангилалд хамруулна. Монгол гэрийг халх, ойрад, буриад гэж ялган үздэг. Гэр нь яс мод, бүрээс гэсэн хоёр үндсэн зүйлээс бүрдэнэ. Эрт үед гэр сууцаа дан модоор хийж байсны улмаас модон гэр гэж нэрлэх болсон. Хожим мод, эсгий бүрээс зэргээс бүтсэн гэр үүсэхэд эсгий гэр буюу эсгий туургатнууд хэмээн гэр сууцаар нь онцгойлон нэрлэсэн түүхтэй билээ. Гэрийн мод нь тооно, унь, хана, хаалга, эсгий бүрээс нь өрх, дээвэр, туурга, үүд зэрэг байна. Монгол гэрийн том багыг ханаар нь хэмжээлэх хийгээд дундаж айлын гэр нь 4 ханатай байна. XIX зууны эцэс үед жирийн малчны гэр нь дөрвөн ханатай, чинээлэг баячуудын гэр нь 5 ханатай, мөн 8-10 ханатай гэрийг аймгийн хан, хошуу тамгын газар барьж байжээ.Монгол гэрийн доторх горим ёсГэрийн доторх зайг хоймор тал, үүдэн тал, гэрийн эзэгтэйн тал, гэрийн эзний тал гэж ялгах нь гэрийн дотор баримтлах ёс ба зай талбайн журмыг тогтоосон хэв ёс байжээ. Монголчууд гэрийнхээ гол дунд гал голомт тулгаа байрлуулдаг. Түүнийг тойрсон орон зайн баруун тал нь эрэгтэй хүний эд зүйл, зүүн талд эмэгтэй хүний эд зүйлийг байрлуулдагаас уламжлан эзэгтэй тал, эрэгтэй хүний тал хэмээх болсон. Гэрийн доторх орон зайг 12 жилээр хуваан нэрлэх, зүг чиг заах, өнгөөр ялган гэрийн наран цагийн хуваарийг буй болгосон нь гэртэй холбоотой ардын мэдлэгийн нэгэн өв байв.

Чингис хааны төрж гарсан боржигин овгийн үүсэл, түүний онгон хийгээд тамганы учир

2007-09-12T14:16:00.000+08:00

Түүхийн шинжлэх ухаанд Чингис хааны төрсөн, нас барсан сар, өдөр болон түүний мэндэлсэн, тэнгэрт хальсан газар орныг эцэслэн тогтоож хараахан чадаагүй байна. Мөн Их Монгол Улсыг байгуулж хаан ширээнд суусан он цагийн тухайд ч судлаачдын санал зөрөлддөг. Энэ онд 800 жилийн ойг нь тэмдэглэж буй Их Монгол Улсын түүхтэй Чингис хаан болон түүний шадар туслагчид, алтан ургийнхны намтар, үйл ажиллагаа салшгүй холбоотой.
Манай сонин Чингис хааны намтрын болон Их Монгол Улсын түүхэн хэрэг явдлын он цагийн тухай сүүлийн шинэ сэргэг судалгааны үр дүнг уншигчдадаа хүргэхээр түүхийн шинжлэх ухааны доктор, профессор А.Очирын бичсэн цуврал өгүүллүүдийн хоёр дахийг нь нийтэлж байна. Цаашдаа Их Монгол Улс байгуулагдаж, Чингис хаан ширээнд суусан он цагийг тодруулах нь, Тэмүжиний төрсөн газрын тухай зэрэг сэдвийг хөндөх юм.
Боржигин бол язгуурын монголчуудын сурвалж таны төрөн гардаг том овог. "Монголын нууц товчоо"-нд, "Бодончар боржигин овогтон болов" гэжээ. Бодончар бол Х зууны язгуурын монголчуудын тэргүүлэгч Добу мэргэн нас нөгчсөний дараа түүний бэлбэсэн хатан Алунгоогоос төрсөн бутач гурван хүүгийн отгон нь билээ. Добу мэргэний дараа Алунгоо хатнаас төрсөн Бугу Хатаги, Бугуту Салжи, Бодончар гурвын нууц эцэг нь тэдний гэрт агсан Маалиг баяудын нэгэн хүн мөн хэмээн сэжиглэгддэг.
Тийнхүү Бөртэ чоноос эхэлсэн язгуурын монголчуудын ноёдын удам нь Х зууны үед Добу мэргэн дээр ирээд тасарсан ажээ. Тэгээд ч хожмын Монголын их хаадын удмыг Бодончараас эхлүүлэн тоолдог. Монгол хаадын гарсан алтан ургийг ч Бодончараас эхэлсэн гэж сурвалж бичгүүдэд өгүүлдэг. Бодончар 970 онд төрсөн гэж судлаачид бодож гаргажээ. Тэгвэл боржигин овог нь Х зууны сүүлчээр үүссэн ажээ.
Бодончарыг өндөр өвгөө гэж үздэг алтан ургаас төрөн гарсан Чингис хаан XIII зууны эхэн үед өөрийн дүү, хүүхдүүддээ Монгол орныг хуваан өгснөөр тэдний үр хойчис нь ч үе залгамжлан Монгол Улсын хүн ам, газар нутгийн тодорхой хэсгийг өвлөсөн юм. Чингис, түүний дүү нарын угсааны боржигин ноёд XIII-XIҮ зууны үед Монголын эзэнт гүрний, ХIҮ зууны хоёрдугаар хагасаас XҮII зуунд зүүн Монголын бүх эрхийг барьж, өндөр нэр нөлөөтэй байв.
Манж Чин гүрний эрхшээлийн үеийн Монголын орон нутгийн эрх баригсдын дийлэнх нь боржигин тайж нар юм. XҮIII-XX зууны эхэн үеийн Халхын 83, өвөр Монголын 58, Хөхнуурын 21, Ил, Ховдын хязгаарын таван хошууны засаг ноёд нь бүгд Чингис хаан, түүний дүү нарын удмын ноёд байв. Энэ нь тэр үеийн монголчууд бөөн суусан дээрх газруудын 70 хувийн эрх мэдлийг боржигиныхон барьж байв гэсэн үг. Yүнээс гадна Халхын Сэцэн хан аймгийн Боржигин сэцэн засгийн хошуу (одоогийн Монгол Улсын Дорноговь аймгийн Даланжаргалан, Айраг, Иххэт, Дундговь аймгийн Баянжаргалан, Говь-Угтаал, Цагаандэлгэр, Төв аймгийн Баянжаргалан сум, Говьсүмбэр аймагт)-нд боржигин нар бөөндүү сууж байсан билээ.
Язгуурын монголчуудын хамгийн том овог боржигин нь өөрийн онгон шүтээнтэй байсан нь мэдээж юм. Харин тэд онгоноо эрт мартсан бололтой. Тиймээс өдгөө боржигин овгийн онгон чухам юу байсан талаар судлаачдын санал зөрөөтэй байна.
Зарим судлаач боржигины онгон нь цагаан шонхор байсан гэж байна. Эл үзлийг баримтлагчид "Монголын нууц товчоо"-нд буй нэгэн мэдээг үндэс болгодог. Тэнд өгүүлсэн нь, Есүхэй баатар Тэмүжинг есөн настай байхад өгэлүн эхийн төрхөм Олхонуд иргэнээс түүнд охин гуйхаар яваад замдаа Хонхирадын Дэй сэцэнтэй уулзсанд, Дэй сэцэн: -Есүхэй худ аль хүрч явна хэмээсэнд Есүхэй -Миний хөвгүүний нагац олхунуд иргэнээс охин гуйхаар явна гэсэнд, Дэй сэцэн: -Энэ чинь нүдэндээ галтай, нүүртээ гэрэлтэй хөвгүүн байна. Би энэ шөнө нэгэн зүүд зүүдлэв. Цагаан шонхор шувуу нар, сар хоёрыг атган нисч ирээд гар дээр минь буув гэж зүүдлэв. Есүхэй худ чи хөвгүүн дагуулж ирсэн нь даруй миний зүүдний тайлбар болов. Юун зүүд байх вэ? Танай хиад иргэний сүлдэр ирж заасан ажгуу" гэж хэлдэг. Лу "Алтан товч"-д үүнийг Таны хиад иргэний сүлд ирж заасан ажгуу хэмээсэн. "Монголын нууц товчоо"-ны сүлдэр гэдгийг Лувсанданзан сүлд гэж ойлгосон байна.
Сүлдэр хэмээх үг "Монголын нууц товчоо"-нд гурван удаа тохиолдоно. Yүнд, Чингисийн эсрэг тэмцсэн Жамуха баригдан, түүний өмнө өчихдөө, -Язгуур өөр төрөлхөт билээ, би. Илүү төрөлхөт андын сүлдэрээ (сүлдэрт) дарагдав гэжээ. Мөн Чингис хаан 1211 онд Тангуд улсад довтлон очсонд, Тангудын тэргүүн хэлсэн нь: -Чингис хааны нэр алдрыг сонсч айж байв. Эдүгээ сүлдэрт бие чинь хүрч ирж, сүлдрээс (чинь) айвай. Айж тангуд иргэн баруун гар чинь болж, хүч өгсү гэжээ. "Монголын нууц товчоо"-нд сүлдэр хэмээх үг орчин цагийн монгол хэлний сүлд, сүр сүлд, сүлд хийморь, сүр жавхлан гэсэн үгтэй ойролцоо утгаар хэрэглэгдсэн нь дээрх жишээнээс мэдэгдэж байна.
Тэгэхээр "Монголын нууц товчоо"-ны дээрх хэллэг нь хиад иргэний сүр сүлд нь Дэй сэцний зүүдэнд цагаан шонхор шувууны дүрээр хувилан ирж, Тэмүжин тэднийд хүргэн орохыг дохиолсон гэсэн санаа илтгэсэн бололтой. Монголчуудын аман зохиолд, аливаа сайн, муу явдлын ёр нь аль нэг амьтан, эд юмсын дүрээр зүүдэнд үзэгдэх нь түгээмэл тааралддаг. Тэгэхдээ, тэр зүүдэнд үзэгдсэн юмс нь тухайн овог аймгийн онгон шүтээн байх албагүй, зөвхөн ёр совингийн төдий, битүү дохио болдог. Дээрх Дэй сэцний зүүдэнд үзэгдсэн цагаан шонхор шувуу ч манай аман зохиолын тэр өгүүлэмжтэй төстэй байна. Yүнтэй холбогдуулан, "Монголын нууц товчоо" нь түүхийн сурвалж болохын зэрэгцээ басхүү уран зохиолын бүтээл гэдгийг мартаж боломгүй.
Шонхор шувууг боржигин овгийн онгон гэж үзэхэд эргэлзээ төрүүлэм өөр ноцтой баримтууд бас байна. Эртний Уйгурын домогт хаан Огузын үр ач нарын хэрэглэж явсан тамга, онгон шүтээн, хувь махны тухай сурвалж бичгүүдэд өгүүлжээ. Түүнийг үзүүлье.
Мөн Чингис хаан Дундад Азийг эзлээд, Казахын ноёдод эрхэмлэн шүтэж явах уриа дуудлага, шувуу, мод, тамга зэргийг тус тусад нь ялган соёрхсон аж. Тэр үед Чингис хаан Казахын Конрат овгийн тэргүүний уриа дуудлага нь конырат (хээр морь), эрхэмлэн шүтэх шувуу нь шонхор, мод нь алимын (үрлийн) мод, тамга нь сар-С хэмээн тогтоож өгснийг Казахын угийн бичигт өгүүлжээ. Хэрэв шонхор шувуу нь боржигин овгийн онгон байсан бол, их хаан өөрийн онгоноо харь Казахын овгийн бэлгэ тэмдэг болгон өгөх ёсгүй. Харин Конрат овгийн онгон нь шонхор шувуу байсныг сэргээн бататгасан байж болно.
Дээр өгүүлсэн зүйлүүдээс үзвэл, шонхор, цагаан шонхор шувуу нь түрэг угсаатны Уйгур, Казахын ноёлог овгуудын онгон шүтээн мөн гэдэг нь тэдний угийн бичиг болон бусад сурвалжаас тодорхой байна.
Гэтэл 1990 оноос хойш шонхор бол монголчуудын онгон шүтээн байсан гэх үндэслэл муутай үзэл дэлгэрч, төрийн болоод хувийн байгууллага, хүмүүс шонхрын дүрст бэлгэдэл хэрэглэх нь элбэгшин, тэр нь урлаг, утга зохиолын бүтээлд ч нэвтэрч байна. Монгол Улсын Цагдаагийн ерөнхий газар шонхор шувууг албан ёсоор бэлгэ тэмдгээ болгож, бүх шатны цагдаагийн дүрэмт хувцасны ханцуйнд нисч буй шонхрын дүрсийг хэрэглэсэн нь дээрхийн нэг жишээ мөн. Энэ нь шонхор бол монголчуудын онгон шүтээн мөн хэмээн төрийн хэмжээнд хүлээн зөвшөөрсөнтэй адил зүйл болж байна.
Ерөөс онгон бол тухайн овог, аймгийн биеэ даан оршин тогтож байгаагийн илэрхийлэл, түүний гишүүдийн угсаа гарал, үзэл санааны нэгдлийн бэлгэ тэмдэг нь болж байдаг. Онгоноо тахиж аргадаж байвал, түний ивээлд багтан, тухайн овог аймаг өөдлөн дэгждэг, ёс бус зүйл хийж, түүнийг хилэгнүүлбэл, уруудан доройтож болно гэж бөөгийн шүтлэгтэн монголчууд ойлгодог байжээ. Тиймээс онгон шүтээнээ амь тавин хамгаалдаг , бусдад түүнийгээ алдвал,тэдэнд дагаж орсонтой адил хэмээн үздэг байв.
Монголын их хаадын төрөн гарсан боржигин овог нь түрэг угсаатантай шууд гарлын холбоотой, онгон шүтээн нэгтэн байсан гэх бодитой, тодорхой баримт байхгүй. Тиймээс уйгур, казах зэрэг түрэг угсаатны онгон шүтээн шонхор шувууг бид бэлгэ тэмдгээ болгон хэрэглэх нь Монголын төр ёсны уламжлал, монголчуудын үзэл санааны тусгаар тогтнол, ёс зүйд нийцэхгүй зүйл юм.Боржигин овгийн онгон нь шонхор биш юм бол чухам юу байсан бэ гэсэн асуулт гарч байна. Энэ овгийн онгон нь чоно байсан гэмээр байна. 2000 гаруй жилийн тэртээ Хятадын Хан улсын эрх баригчид Хүннүгийн нүүдэлчдээс цагаан чоно, цагаан бугаар алба барихыг шаардсан байна. Гэвч хүннүчүүд Хан улсын түрэмгийллийг эсэргүүцэн тэмцэлдээд, цагаан чоно, цагаан бугыг өгсөнгүй гэж эртний сударт өгүүлжээ. Энд Хан улс зүгээр нэг чоно, буга хоёрыг хээр талаас барьж авчирч өгөхийг шаардсан хэрэг биш, харин Хүннүгийн нүүдэлчдийн голлох овгуудын онгон нь чоно, буга байсан бөгөөд Хан улс тэдний онгон шүтээнийг нь гартаа оруулан авснаар нүүдэлчдийг үзэл санаа, ёс суртахууны талаар өөртөө дагаар оруулахыг оролдсон хэрэг. Нүүдэлчид энэ шаардлагын цаад утгыг ойлгож байсан учир биелүүлээгүй, харин ч эсэргүүцсэн байна.
Хүннү улсын төр барьсан язгууртан нар нь монгол угсааныхан байсан гэх үзэл сүүлийн үед давамгайлах хандлагатай байгаа билээ. Хүннүгийн эрх барьсан овгийн онгон нь чоно байсан гэж эрдэмтэн Г.Сүхбаатар нотолжээ.
Хожмын язгуурын монголчууд чоно, бугыг эрхэмлэж шүтдэг байсан нь Хүннүгийн үеэс уламжилсан байна. XII зууны үед язгуурын монголчуудын дунд Чинос (Чонос) нэрт овог байсан нь чоно шүтээнтний онгоны нэр нь яваандаа уг овгийн нэр болсон гэж судлаачид үздэг. Мөн Дөрвөний Болод ахай нарын монгол түүхчид оролцон XIҮ зууны босгон дээр Иранд туурвисан "Сударын чуулган"-д тэмдэглэснээр, Чингис хааны дээдэст Гэндү (эр) чоно, өлөгчин чоно гэх нэр хочтон байж. Бас эрт цагт Хангай ууланд нэгэн их ав хийхэд, Чингис хаан Бөртэ чино, Хоа марал хоёр хоморгонд орох буй. Тэднийг битгий агнагтун гэж зарлиг болж байсан гэж Лу.Алтан товчид өгүүлжээ.
Монголчуудын ноёлох овгийн онгон нь Бөртэ чоно, Хоа марал байсан. Тиймээс тэднийг агнахыг хориглосон гэж судлаачид үүнийг тайлбарладаг.Боржигин овгийн нэр ч онгонтойгоо холбоотой үүссэн гэмээр байдаг. "Судрын чуулган"-д боржигин нь бор (цэнхэр) нүд гэсэн үг гэж тайлсан. Энэ нь боржигин нэрийн эхний бор нь монгол хэлний бор /у/ гэсэн үгтэй гарлын холбоотойг дохиолж байна.
Дундад үеийн монгол хэлний бор /у/ нь цайвар бор, бор саарал, саарал гэсэн утга илтгэдэг. Түрэг хэлний бөри (бүри) гэдэг үг нь монгол хэлний бору-тай ойролцоо утгатайгаас гадна "боргоцой" гэсэн утгатай. Монгол хэлний бор, боргоцой хоёр нэг язгууртай үг. Түрэг хэлний бөри-тэй дуудлага, утгаар нь дүйлгэж болох бөртө хэмээх монгол үг байдаг. Энэ үг бор толбот гэсэн утгатай. Бөртөндөх гэвэл бор толбо нь ихдэх, бор толботой болох, бор сэвх суухыг хэлнэ.
Эрт цагт өвөг алтай хэлнээ чоныг бөри (бүри) гэж нэрлэж байжээ. Монголчууд хожим чонын бэлтрэгийг бөртэ гэж байсан нь түүний үлдэц юм. Эдүгээ цөөбөр гэж чонын нэр байдаг нь цөгэ (бага)-бөри (чоно) гэсэн алтайн хэлний хоёр үг нийлж хэвшсэнээс үүсчээ.
Дээр өгүүлснийг нэгтгэвэл, түрэг хэлний бөри (бүри), монгол хэлний бор /у/ нь өвөг алтай хэлнээ нэг язгуур, гаралтай байгаад хэлний хөгжлийн цаашдын явцад утга нь салбарлан, авианы хувьсал үзжээ. Чингэхдээ, бөри (бүри) нь эртний хэлбэрээ илүү хадгалж, бору нь авианы бүтцийн хувьд нэлээд өөрчлөгдсөн байна. Бор, цайвар бор, саарал гэсэн утгатай эртний алтай хэлний бөри (бүри) нь бас чоныг зүсмээр нь төлөөлүүлэн нэрлэдэг байж. өвөг алтай хэлний бөри монгол хэлэнд бор /у/ болсон цагт боржигин нэр үүссэн бөгөөд түүний эхний үеийн бор нь алтай хэлний бөри буюу монгол хэлний бор /у/ мөн байлтай. Харин боржигин нэрийн сүүлчийн жигин нь эртний алтай хэлний тегин гэсэн үгийн хожмын хувилбар юм. Тегин нь ҮI-ҮIII зуунд хаадын удам угсаа, ойр төрлийнхний цол, хан хүүгийн өргөмж нэр байж.
Тийнхүү монгол хэлний бор/у/, өвөг алтай хэлний тегин гэсэн оёр үг нийлж хэвшсэнээс боржигин овгийн нэр үүссэн. Энэ нэрийн уламжлалт зөв бичлэг нь боржигин болой.
Боржигин овгийн тамга нь хас байсан гэмээр баримт байна. Хуучин Хархорум хотын туйр дээр 1586 онд Абтай ханы байгуулсан Эрдэнэ зуу хийдийн тоосгодод хас тамга тавьсан байна. Мөн Халхын Цогт хунтайж, өөрийн эхийн хамт Туул голын баруун хөвөөнөө 1601-1617 онд байгуулсан Цагаан байшингийн тоосго ч бас хас тамгатай болох нь археологийн судалгаагаар илрэв. Абтай бол Чингис хааны 18 дугаар үеийн ач, Цогт бол 19 дүгээр үеийн ач, боржигин овгийн язгууртнууд юм. Мөн Халхын Сэцэн хан аймгийн Бишрэлт засгийн хошууны ноён Хардал жанжин бэйс Пүрэвжавын адууны тамга нь хас байж. Пүрэвжав ноён бол Чингис хааны отгон хүү Тулуйн угсааны боржигин овогтон юм. Түүний хэрэглэж агсан хас тамганы загвар Хэнтий амгийн Орон нутаг судлах музейд одоо хадгалагдаж байна. Боржигин нь хүн ам олонтой том овог бөгөөд түүний зарим салбар нь хасаас өөр тамга хэрэглэж байсныг бид үгүйсгэхгүй. Харин Чингис хааны 16 дугаар үеийн ач Гэрсэнзээс угсаалсан Халхын боржигин овогт ноёд язгууртан нар хас тамга хэрэглэж байж.
Монголын их хаадын төрөн гарсан боржигин овгийн үүсэл, түүний онгон шүтээн, тамга сэлтийг зөв тогтоох нь зөвхөн эрдэм шинжилгээний төдийгүй тактикийн өргөн ач холбогдолтой юм. Бид бусдын онгон шүтээнийг аялдан дагалдалгүй, өөрсдийн түүх, уламжлалт соёлын зүйлээ танин мэдэж өвлүүштэй байнам.

Vгийн сvлжээ

2007-05-30T14:52:00.001+08:00

Энэ vгийн сvлжээг бeглeeд мэдлэгээ сориод vзээрэй

ACROSS

3. The scenic volcanic lake Tianchi lies in this northern province.

8. See 20 Across.

9. Repugnant.

10. The Land of Snows.

11. It is believed you will increase your IQ if you put a piece of this in your pillow.

12. J. R. R. Tolkien, author of Lord of the Rings, once wrote: "All that is ---- does not glitter; not all those that wander are lost."

13. Go off on a tangent.

15. Cherish.

17. Nairobi is the capital of this republic.

20 & 8. Can this sweet treat really predict the future (7,6)?

21. New to Shanghai? It might be safer if you didn't do this.

22. Incorrect.

23. This island lies off Macau.

24. Bed accessory.

26. Trying to learn a new Chinese dialect? If you don't practice, you'll be this.

28. It takes great skill to box these.

31. Branch.

33. This comes in one yuan, five jiao or one, two or five fen versions.

34. In a depressing return to the old Chinese ways, the going price for one of these is about $US500.

35. Killed during the Cultural Revolution, this author wrote The Rickshaw Boy, a tale of Beijing's rickshaw drivers (3,3).

36. We hear some people call this cerumen.

37. This type of poem is short and often depicts rural life.

DOWN

1. This English playwright, who wrote Private Lives during a stay at the then Cathay Hotel, once commented: "Private Lives was described variously as tenuous, thin, brittle, gossamer, iridescent and delightfully daring, all of which connoted to the public mind cocktails, evening dress, repartee and irreverent allusions to copulation, thereby causing a gratifying number of respectable people to queue up at the box office."

2. Bonnie Prince Charlie took refuge on this island off west Scotland in 1746.

3. This star of kungfu movies is from the mainland (3,2).

4. Want to know what's going on in Shanghai? Read this (10,5).

5. Memorandums.

6. Pan Yunduan, an official of this dynasty, founded the classical Yu Garden in Shanghai's Old Town.

7. This British author of Brave New World, once wrote: "I have seen places that were, no doubt, as busy and as thickly populous as the Chinese city in Shanghai, but none that so overhwelmingly impressed me with its business and populousness."

13. Flaws.

14. Wooden spikes used for cooking.

15. Seems like these assistants have their ideas all mixed up.

16. A branch of this tree is regarded as an emblem of peace.

18. Small alcoves.

19. Former US President Richard Nixon said to the media during the Watergate investigation in 1973: "Don't get the impression that you arouse my anger. You see, one can only be ----- with those he respects."

25. This island off China's south coast became a province in 1988.

27. This venomous Australian snake shares its name with a type of businessman in China.

29. The capital of this province in Shijiazhuang.

30. Many disabled people use this type of chair.

32. This former US President was chief of the US Liaison Office in China during 1974 and 1975.

33. Kellogg's perfected making flakes from this.

Vгийн сvлжээ

2007-05-30T14:46:00.000+08:00

Энэ vгийн сvлжээг бeглeeд мэдлэгээ сориод vзээрэй

Across
1 Small youth leader upset with unknown fuel consumption

4 Trace endless flicker

9 Trim so that French sect's easily upset

10 Italian all disapprove twice in initial employment

11 Prosecute deer? I hear it's a sham

12 After amending bad drug Act, I stand down

14 Going back into turbulent English river near whirlpool

16 Fix spark-maker's wing

17 I do it stupidly for a fool

19 Broadcaster's weight between two queens

21 I postpone worshipper

22 Digestive vim takes it back to many

25 Flat out aloft without force

26 Hun come in fighting a mongoose

27 Trade evidence shows disappointing turnover

28 Reef fish together

Down
1 Paper's tacit slip alters parts of speech

2 Mesh state with end of trigger

3 Beginning period period

4 Climb time after time in the end

5 Native's fashionable garb on hill-dweller

6 More run down rubbish layer

7 Lead oxide stirred many, being slow-moving

8 This conveys food, but without barges!

13 Control currency in executive style

15 Leader cut nothing on twisted track

18 Relaunched as great weepie

20 Don't consume as much - one wouldn't if it was like this!

23 Speed breaks pot, holding me up

24 Deliver time with it

Need for speed

2007-05-30T14:32:00.000+08:00

Жинхэнэ хvн аалз

2007-05-30T13:36:00.002+08:00

Машин гэхэд дэндvv юмаа

2007-05-30T13:36:00.001+08:00

Эргvvлэн харахад...

2007-05-30T13:36:00.000+08:00

Геннисийн номонд Монгол

2007-05-29T19:51:00.001+08:00

Нэг хvнд хамгийн том талбай

Монголын газар нутаг eргeн уудам. Тэгэвч дэлхийн газрын зураг дээрх хэмжээгээрээ eмнee цeeнгvй орныг гишгvvлдэг. Гэхдээ л газар нутаг минь биднийг Гиннесийн номд багтаасан байх юм. 1.5 сая км.квадрат талбайтай нутаг дэвсгэр дээр 2.6 сая хvн амьдардаг Монгол орон нэг хvнд ногдох нутаг дэвсгэрийн хэмжээгээрээ яах аргагvй дэлхийн амжилт тогтоодог аж. Харин Гиннесийн дэлхийн дээд амжилтын бvртгэлийн онлайн хувилбарт нэгэн ташаа мэдээлэл орсон нь анхаарал татаж байна. Тэд Монгол Улсын тухай 1924 онд Хятадаас тусгаар тогтносон хэмээн бичжээ. Хамгийн том сарвуу хумстай амьтан

Говийг эрт балрын vе буюу галавын eмнe далайн ёроол байсан хэмээн eвгeд хэлцдэг. Тvvний удаахан нь vлэмж биетнvvдийн орон хэмээх нь шинжлэх ухааны олдвороор гэрчлэгдсэн. Тэгвэл тэр vеийн аварга биет амьтан eнee vеийн Гиннесийн номонд Монголын нэрийг бичихэд хvргэжээ. Монголын говиос (аль аймгийн нутгаас гэдэг нь бvртгэгдээгvй) 1961 онд яс нь олдсон эртний vлэг гvрвэл ертeнцийн хамгийн том сарвуу хумст амьтан хэмээн бvртгэгдсэн аж. Теризинозавр нэртэй энэхvv аварга амьтны хумс 91 см урт байжээ.Бvгд хувийн сууцтайМонгол айл eрхvvд бараг зуун хувь хувьдаа сууцтай хэмээн 1997 онд Гиннесийн номонд бvртгэсэн байна. eeрeeр хэлбэл, манай улсад байгаа гэр сууцнууд бvгд хувийн eмчийнх гэсэн vг. Энэ vзvvлэлтээс харахад бид маш баян юм шиг eрхад ноогдох орчин vеийн сууцны тоогоор эсрэг vзvvлэлттэй гарах буй за.

Яаж дээд амжилтын эзэн болох вэ

eeрийн тогтоосон аварга амжилтыг дэлхий дахинд хvлээн зeвшeeрvvлж, 40 шахам хэл дээр 94 сая хувиар хэвлэгддэг Гиннесийн Дэлхийн дээд амжилтуудын номонд бvртгvvлэхийн тулд яах ёстой вэ. Юуны eмнe ямар vзvvлэлтээр энэ номонд орохыг хvсч байна, тэр чиглэлээрээ тогтоогдсон дээд амжилтуудын талаар Гиннесийн дээд амжилтын судалгааны институтын Лондон дахь тeвд хандан мэдээлэл авах хэрэгтэй. Дараа нь та эдгээр амжилтыг эвдэж чадаж байвал vvнийг нотлох баримтуудыг илгээх буюу eeрсдийнх нь eмнe нотлохыг “Гиннесийн дэлхийн дээд амжилтууд” компани зeвлeж байна. Тэд жил бvр 65 мянга гаруй дээд амжилтын тухай материал хvлээн авдаг тул таны eргeдлийг тийм ч хурдан шийдэж eгeх боломжгvй. Энэ компани анх 1951 онд байгуулагдаж, eвeрмeц аварга амжилтуудын тухай анхны “Гиннесийн ном”-оо 1995 оны наймдугаар сарын 27-нд худалдаанд гаргасан нь тэр дороо Британийн хамгийн их гvйлгээтэй ном болж чаджээ.

TOYOTA FT-HS

2007-05-28T17:28:00.000+08:00

Та нартаа энэхvv гайхамшигтай машиныг танилцуулж байгаадаа таатай байна. Шинэ загвар шvv зургийг нь татаад аваарай. (ямар машины зураг хэрэгтэй байна санал хvсэлтээ vлдээгээрэй!!!)

Vзvvлэлтvvд:
TOYOTA FT-HS CONCEPT VEHICLE PRELIMINARY SPECIFICATIONS
DRIVETRAIN 3.5 Liter V6 hybrid electric
DIMENSIONS (inches)
Overall Length: 170.27
Overall Width: 73.23
Overall Height: 50.79
Wheelbase: 104.33
Wheels: Carbon Fiber
Tire Sizes: Front 245/35R21 Rear 285/30R21

Саран дээрх нууцлаг гэрлvvд

2007-05-28T17:23:00.000+08:00

18 дугаар зууны vеээс эхлэн одон орны судлаачид сарны гадаргуу дээрээс цацагдаж буй нууцлаг гэрлvvдийг ажиглаж ирсэн бєлгєє. Энэхvv гаж vзэгдлийн хамгийн анх ньтх нь 1787 онд тэмдэглэгдсэн байдаг ажээ. 4 дvгээр сарын 19-єєс 20-д шилжих шєнє Британийн одон оронч Сир Виллиам Хершель сарны гадаргуу дээр гурван газар нууцлаг гэрлvvд гарахыг єєриинхєє одон орны дуран аваигаар анх олж хараад ихэд" гайхсан бєгєєд тvvнийгээ сарны гадаргуу дахь галт уулын дэлбэрэлтийн улмаас vvдсэн бололтой хэмээн тэмдэглэсэн байна.1790 онд Хершель бvр 150 тийм гэрлvvдийг олж харсан бєгєєд тэд нар нь дугуй хэлбэртэй, хурц гэрэлтсэн жижиг улаан цэгvvд харагдаж байсан хэмээн бичсэн байдаг ажээ.Хэдийгээр Хершель нь тухайн vедээ ихэд нэрд гарсан эрдэмтэн байсан боловч тvvний дээрх гэрлvvдийн гарал vvслийг саран дээрх галт уултай холбон тайлбарлахыг оролдсон онол нь даруй бут цохигдсон байна.Атеriсап Journal of Science and Arts хэмээх Америкийн шинжлэх ухааны сэтгvvлийн 1822 оны нэгэн дугаарт бичихдээ, "Сар хэмээх манай дэлхийн энэхvv дагуулын хэмжээ хэтэрхий жижиг тул тvvний доторхи хайлмаг чулуулаг нь энэ урт хугацааны дотор сансрын хvйтэнд хэзээний хєрч царцсан байх учраас тvvний дээр галт уул дэлбэрэх нь боломжгvй зvйл юм. Харин Хершель болон бусад эрдэмтдийн саран дээрх Аристахусын тогооны орчимд ажигласан гэрлууд гэгч нь зєвхєн дэлхийгээс хархад, нарны гэрэл ямар нэгэн зvйлд ойж харагдсаны нэг илрэл бололтой." гэсэн байна.1965 онд одон орон судлаач Зденек Копал сарны гадаргуу дээрх Аристахусын тогооны орчим болон бусад газруудад гэрэл гарсан тухай нийт 16 баримтыг цуглуулж нэгтгэсэн ажээ. Мєн Копал сарны гадаргуугийн харанхуй хэсэг дээр гэрэлт цэгvvдийг харж болхоор гарсан гэрэл зургуудыг авч чадсан байна.Тэрээр энэхvv vзэгдэл нь тvvний ємнєхєн тохиолдсон нарны идэвхжилттэй холбоотой бєгєєд тэндээс цацагдсан жижиг хэсгvvд сарны харанхуй хэсэгт гэрэлтэн харагдаж буй гэсэн онолыг дэвшvvлсэн байна. Гэвч сарны гадаргуу дахь нарны гэрэл туссан хэсэг дээр мєн дээр гэрлийн цэгvvдийг олж нээснээр энэхvv онол явуургvй болсон ажээ.Одоогоор энэхvv феномен vзэгдлийн цаад учирыг хараахан тайлж чадаагvй байгаа бєгєєд, харин 1788 онд Германы одон орон судлаач Ёоханн Хиронимус Шротер нэгэн vзэгдлийг нээж тэмдэглэсэн нь дээрх тайлбаруудын алинтай нь ч таарахгvй байгаа бєлгєє.Тэрээр тэмдэглэлдээ бичихдээ, "Нэгэн хурц гэрэлийг сарны гадаргуу дээр олж харлаа. Тууний гэрлийн хэмжээ нь оддын хэмжигдууний пгавдугаар гэрэлтэлттэй адил байсан юм. Тэрхуу гэрэл /5 минутын турш Сарны Альпым нурууны зуун хэсэгт гэрэлтэж байгаад алга болсон билээ." гэжээ.Шротер ажиглалтаа цааш нь vргэлжлvvлэн єнєєх гэрэл гарсан газрыг нарны гэрэлд гарч ирхийг хvлээсээр гэрэлд гарч ирхэд нь харвал єнєєх гэрэл гарсан тэр газарт нь нэгэн хар саарал єнгєтэй дугуй толбо vлдсэн байжээ./Olloo.mn/

Лохнесс нуурын тайлагдашгvй нууцаас....

2007-05-28T17:17:00.000+08:00

-Лохнесс нууртай холбоотой олон асуулт оньсого мэт vлдсэн болохоор судлаач, эрдэмтдийн баг одоо болтол Лохнессийг зvглэсэн хэвээр байна-

Дэлхий ертєнц тэр чигээрээ оньсого, таавар. Дор єгvvлэх хачирхалтай амьтны талаар сонирхон ярилцах хvмvvс ч байдаг, эсвэл зарим нь тvvний талаар огт сонсоогvй явах нь бий. Шотландад орших нэгэн нууранд "Несси хэмээх тэрхvv ер бусын сонин амьтан байдаг юм. Лохнесс гэх энэхvv нуурын эрэг орчмоор хvн амьтан тун цєєхєн суурьшдаг, олны хєл хєдєлгєєн багатай нутаг. Энэ нуур Шотландын зvvн хойд хэсэг болох Глиморт орших бєгєєд зvvн хойд хэсгээр Хойд тэнгистэй, баруун ємнєд хэсгээрээ Ирландын тэнгистэй залгаа. Нийт 64 ам дєрвєлжин километр талбай бvхий, 230 метрийн гvн Лохнесс нууранд олон тєрлийн ховор, сонин ургамал амьтан байдаг. Тэдгээрийн нэг болох "Несси хэмээх энэхvv євєрмєц амьтан сvvлийн жилvvдэд судлаачдын анхаарлыг ихээр татах болсон. Лохнесст "Несси" буюу "Хамарт "хэмээх амьтан хэчнээн жил амьдарч байгааг хэн ч мэддэггvй. Лохнесс ч єєрєє євєрмєц, нууцлаг нуур. Тийшээ сэлэхээр орсон хvмvvс ор сураггvй алга болдог гэж нутгийн иргэд ярьцгаадаг. Vvнийг нуурын ёроолын олон давхарга бvхий сордог лаг шавартай ч холбож тайлбарладаг хэдий ч "Несси" хэзээнээс Лохнесст "суурьшсан"-ыг єдий хvртэл хэн ч мэдэж чадаагvй л байгаа юм. Лохнесс нууртай холбоотой олон асуулт оньсого мэт vлдсэн болохоор судлаач, эрдэмтдийн баг одоо болтол Лохнессийг зvглэсэн хэвээр байна. Харамсалтай нь тэд Несси хэмээх нууцлаг амьтны талаар юу ч олж мэдэж чадаагvй юм.Несси. Тvvнийг харсан гэх хэд хэдэн хvний дvрсэлснээр Несси нь 5-6 метр урттай, маш урт хvзvvтэй, жижигхэн толгойтой, заан шиг том дєрвєн хєлтэй гэжээ. Нессийг хэдэн зууны ємнє амьдарч байсан аварга динозавртай тєстэй ч гэж ярих нь бий. Тэрхvv ер бусын сонин амьтан юугаар хооллож, яаж амьдарч байсан нь vнэхээр хачирхалтай.1933 онд Меккей гэгч эр эхнэрийнхээ хамт Лохнесс нуурын эргээр машинтай давхиж яваад ус шаагин дуугарахад нь харвал урьд ємнє огт vзэгдээгvй нэгэн аварга том амьтан байжээ. Ингэж Меккей Нессиг харсан анхны хvн болжээ. Тэр ер бусын хачирхалтай амьтан харсан тухайгаа орон нутгийн цагдаа, холбогдох газарт мэдэгдсэнээр Нессиг хайх ажиллагаа эхэлсэн гэдэг. Мэргэжилтнvvд болон орон нутгийн цагдаагийн ажилтнууд ямар ч ер бусын амьтныг нуураас хайгаад олсонгvй. Ингээд Меккейг буруу ташаа харсан байна гэж буруутгаад єнгєрчээ.Харин Хьюгрей гэдэг хvн санаандгvй байдлаар Нессигийн зургийг авч гэрэл зургийн хальсанд анх удаа энэхvv сонин амьтны дvр тєрхийг буулгасан хvн болжээ. Тэрхvv санамсаргvй байдлаар дарсан зурганд нь хvмvvс итгэх эсэхээ мэдэхгvй л байлаа. Гэтэл дараагийн удаа Несси гэгч сонин амьтан байдгийг дахин батлан Лондон хотын мэс заслын эмч Уилсон тvvний гэрэл зургийг нь авч сонинд гаргасан бай¬на. Нессигийн гэрэл зураг дэлхийн бараг бvх сонин хэвлэлд "Мэс засалчийн фото зураг" нэрээр нийтлэгдэн алдаршсан юм. Харамсалтай нь Уилсоныг нас барсны дараа фото зурганд шинжилгээ хийснээр хуурамч буюу єєр зvйлээр орлуулсан "Несси" байсныг нь олж тогтоожээ.Мєн Английн амьтан судлаач Шиле 1977 оны тавдугаар сарын 21-нд Нессигийн хоёр тєрлийн фото зураг авч тvvнийг хvрэн ногоовтор єнгийн нуруутай, гэдэс нь гя-лалзсан гелгєр бор арьстай, их биетэйгээ харьцуулахад жижиг толгойтой гэж тодорхойлжээ. Тvvний зураг бас л тєдийлєн итгэл тєрvvлсэнгvй.Харин инженер, нисэгч мэргэжилтэй Динсдейл хэмээх нэгэн англи эр 1950 оны дєрєвдvгээр сард Нессигийн зургийг авчээ. Тvvний авсан зургийг олон тєрлийн лаборатори шинжилгээгээр жинхэнэ фото болохыг нь нотолсон байна. Динсдейл Лохнесс нуурыг судлахад амьдралынхаа 27 жилийг зориулсны vр дvнд Несси гэгч хачин амьтныг харж, бас гэрэл зургийн хальсанд vнэн бодитойгоор vлдээж чадсан юм.Нессигийн тухай ярьж эхэлснээс хойш хэдэн арван дvрс бичлэг, фото зураг гарч ирсэн боловч тэдний дотроос цєєхєн хэд нь л жинхэнэ байсан гэдэг.Єнєє хэр нь судлаачид Лохнесс нуурын нууцыг бvрэн дvvрэн тайлж чадахгvй л байна. Олон зуун эрдэмтэд Нессиг судлаж хайж байсан боловч хэн нь ч єєрийн гараар барьж vзээгvй.Несси нуурнаасаа хэдэн арван жилийн дараа л гарч ирээд хvнд зєвхєн хэдхэн хором харагдаад л єнгєрдєг ер бусын амьтан. Несси дараагийн удаа хэзээ гарч ирж, хэнд харагдах нь сонирхолтой бас нууц хэвээрээ л vлджээ.Ардын эрх сонин 66 /598/Б.Баясах

Атлантида: Mєнхєд vгvй болсон арал

2007-05-28T17:05:00.000+08:00

Эртний Грекийн vеэс эхлэлтэй энэ таамаг нь нууц зvйл сонирхогчдын анхаарлыг татсаар ирсэн билээ.

Энэ таамаг нь 2 мянга 500 гаруй жилийн тvvхтэй. Атлантчидын тухай анх эртний Грекийн филосифч Платон бичиж тvvнд тулгуурлан орчин цагийн судлаачид тэрхvv живсэн арлын талаар ажиллаж байна. Атлантидын талаар Платон "Критий", "Тимей" хэмээх бvтээлд єгvvлсэн байдаг аж. Тэдгээр бvтээлд Платоны євєг дээдэс Критий эртний Грекийн мэргэч Салон Египетийн нэгэн удгантай ярилцсан тухай дурьдсан байна. Энэ яриа манай эрэн vеийн 6-р зуунд болж аварга том бєєгнєрєлтийн цаана Атлантида хэмээх аугаа их улс байгаад аймшигт сvйрлийн уршгаар vгvй болсон тухай Египетийн ариун єгvvлэмжид тулгуурлан нэгэн Египет хvн ярьсан ажээ. "Тимей" бvтээлд дурьдахдаа "... Танай хэлээр бол Геракловын бєєгнєрєл гэх далайн нэгэн хоолойн ємнє арал байсан ба хэмжээ нь Ази, Ливийг нэгтгэсэн хэмжээтэй. Атлантида гэсэн нэртэй тэр арал дээр хаадын холбоо ноёрхож Ливээс Египет хvртэл, Пиррен хvртэлх Европийг эзлэн байгаад хожим нь их газар хєдлєлт, уул усны vерээр далайд живэн vгvй болсон. Тvvнээс хойш тэрхvv арлын байсан газрын далай тэнгисийн хэсэгт аугуу их лаг шаврын ертєнц бий болсноос далайн хєлєг онгоц єнєєг хvртэл явдаггvй байна" гэжээ. Мєн "Критий" хэмээх бvтээлд "Есєн мянган жилийн тэртээ Геракловын бєєгнєрєлийн нэг талд дээр дурьдсан Ливи, Азитай тэнцэх хэмжээтэй хожим нь газар хєдлєлтийн уршгаар сєнєж єнєєг хvртэл хєлєг онгоц явах боломжгvй болсон.Атлантида арлын хаадын хvмvvс нєгєє талд манай улс /Єнєєгийн Афин/-ын хооронд их дайн болсон байна" гэсэн байна. Бvр эрт дээр vеэс Атлантида байсан эсэх талаар хvмvvс маргаантай явж ирсэн. Атлантида оршин тогтнож байсан гэж Бага Плиний, Сицилийн Диодор нар vзэж байхад Аристотель газар зvйч Страбон нар vгvйсгэдэг байна. Энэ тухай маргаан єнєєг хvртэл vргэлжилсээр Атлантидын асуудлаар гарсан нийтлэлийн тоо таван мянгаас давж, Атлантидын оршиж байсан байрлалын таамаглал арав гарчээ. Уг асуудлаар судлаач нэр зvvсэн ашиг хонжоо хайгчид олширч жинхэнэ шинжлэх ухаанч судалгаа шинжилгээ алдагдахад хvрснийг эрдэмтэн А. Горесловский тэмдэглэж энэ нь эртний соёл иргэншлийн тухай нэн сонирхолтой судалгааны ажилд уршиг тарьж мэдэхийг сануулсан байна. "Атлантидыг судлагч мэргэжилтнvvд "Атлантуудын vvсэл нь хосгvй мэргэн, гайхамшигтай мэдрэмж бvхии сансрын гийчид байсныг дэлхийн бvх ард тvмэнд сонордуулжээ. Платон Атлантидыг бvхэл бvтэн тив бус арал байсныг тэмдэглэсэн.Атлантидын соёл иргэншил сvvлийн зууны vеийнх бєгєєд эртний Египет, Хеттууд, Микен, Инда, Месопотамынхтай тєстэй ажээ. Атлантууд хаан, удгантай, дайн хийдэг, жадаар зэвсэглэдэг, хэлний бурхан шvтдэг, суваг байгуулан тариа тарьж, далайн хєлєг бvтээж, зэс, хар тугалга, хvрэл, алт, мєнгє, металл боловсруулдаг байж. Харин тємєр боловсруулдаг тухай Платон дурсаагvй єнгєрсєн байна. Атлантид манай эриний ємнєх 9000 онд оршин тогтнож "Египетчvvд уг vйл явдлын тухай бичиж vлдээсэн", "Грекчvvд гавьяа байгуулсан" гэх таамаглал эргэлзээтэй нь мэдээж. Доод Египед соёлын мєр гарсан vе бол манай эриний ємнєх 5000 орчим жилийн ємнє, Грекэд грек хэлээр яригч хvмvvс манай эриний ємнєх 2000 жилийн тэртээ бий болсон гэж vздэг билээ. Иймд Атлантууд манай эриний ємнє 9600 онд тэр vед байхгvй байсан Грекvvдтэй байлдсан байж таарахгvй учир Атлантидын оршин тогтнож байсан хугацааг Платоны єгvvлсэнтэй харьцуулахад тэр хугацаа манай эриний ємнєх 2000 жилээс цааш байх боломжгvй юм. Платон єгvvлсэнчлэн Атлантид аварга том бєєгнєрєл буюу Гибралтарын хоолойны чанад дахь Атлантын далайн дунд хавьд байхаар байна. Азор, Канар, Багамын арлууд живсэн эх газрын vлдэгдэл гэж vздэг.1898 онд Европ Америкийг телеграп холбоогоор холбох шугам тавьж байх vед Азорын арлаас хойш 560 мильд францын хєлєг онгоц далайн ёроолоос том чулуу гаргасан нь судалгааны дvнгээр галт уулын шилэн тєрлийн хайлмагийн тасархай байжээ. Уг нь ийм хайлмаг хуурай газар агаарын даралт дор бvрэлдэх учиртай. Тэр хайлмагийг радио устєрєгчийн аргаар судалж vзэхэд манай эриний 13 мянга орчим жилийн ємнєх домогт галт уулын дэлбэрэлтийнх болох нь тогтоогджээ. 1979 онд Зєвлєлтийн эрдэм шинжилгээ судалгааны "Москвагийн Их Сургууль" хэмээх усан онгоц Ампер гэдэг усан доорх уулын хэд хэдэн гэрэл зургийг авсан байна. Тэдгээр зурагт ямар нэг хиймэл байгууламжийн vлдэгдэл байгаа мэт байсан боловч тvvний нууцыг тайлаагvй харин ч зурагт гарсан зvйл далайн ёроолын гvдгэр товгор гадаргуу байсан байж болох гэжээ. Америкийг нээсний дараа энэ эх газар бол нєгєєх Атлантид байна гэж Фрежис Бекон таамаглал дэвшvvлсэн.1922 онд X. Шультен Испанийн нутаг дахь Гвадалквивир голын сав газар орших эртний далайчдын Тартесс хот бєгєєд тэр хот манай эриний ємнєх 500 жилийн тэртээ далайд живсэн ба чухам тэр бол Атлантид гэжээ. 1930 онд А.Геррман Атлантид бол єнєє vеийн Тунисын нутагт байсан ба одоогийн Сахарын цєл болсон гэсэн таамаглал дэвшvvлсэн. Францын эрдэмтэн Ф.Гидон Атлантидын домгийг Францын баруун хойш эрэг далайд живсэн vйл явдалтай холбон vзсэн байна. Энэ таамаглалыг 1997 онд Оросын газар зvйн нийгэмлэгийн гишvvн, эрдэмтэн В.Кудрявцев хєгжvvлж Франц, Ємнєд Английн хоорондын хойт Тэнгисийн Кельтийн хvзvvвчийг Атлантид холбон vзсэн байна. Энэ хvзvvвч их гvнзгий бус эрэг хавь нь далайд живсэн эх газрын шинжтэй, тєвд нь усан доорх ёроол Литтл Сол хэмээх байршил нь Атлантидын нийслэл хот толгод дээр далай тэнгисээр хvрээлэгдсэн байжээ хэмээн таамаглажээ. Кудрявцевын таамаглалаар Атлантид арал байгаагvй, Европ тивийн хэсэг байсан аж. Эртний Египетийн хэлэнд "газар", " арал" гэж ялгах хэллэг байгаагvй юм байнаМєсєн эрин дуусч далайн тvвшин дээшлэхэд тэр vеийн єндєр соёл иргэншилтэй Атлантид байрлаж байсан Европийн баруун хэсэг усанд автсан байна. Далайн тvвшин дээшилснээр Атлантид сєнєсєн тухайд байнгын маргаантай явж ирсэн. Далайн тvвшин хэд хэдэн мянган жилийн туршид янз бvрийн хурдтай дээшилсэн. Далайн тvвшин дээшилж живсэн гэдэг таамаглал нь Платоны "Атлантид нэг аймшигт єдєр, нэг аймшигт шєнє сєнєсєн" гэсэнтэй зєрчилдєж байдаг байна. Платон цааш єгvvлэхдээ "Дараа нь аймшигт газар хєдлєлт болж дайн байлдаан газар шороотой холилдон замхарч нэг єдєр, нэг шєнє Атлантид далайд живэн алга болсон" гэсэн байна. Гэхдээ тэр сvйрэл ганц єдєр, шєнє болоод єнгєрєєгvй бололтой. 1988 онд Америкийн эрдэмтэн X. Хайнрихын мєсєн эриний сvvлийн vед одоогийн Канадыннутгаас аварга мєсєн уул хойт Атлант хамгийн багаар бодоход зургаан удаа шилжсэн байна. Ийнхvv олон сая куб метр мєс далайн тvвшинг дээшлvvлсэн нь мэдээж.Германы эрдэмтэн Юрген Шпанут 1953 онд Атлантид Балтын тэнгист Гельголанд арлын ойролцоо байсан, 8 метрийн гvнд усан доор байрлах Штейнгрунд єндєрлєгт сєнєсєн байгууламжийн vлдэгдэл байсан гэжээ. Америкийн эрдэмтэн Рэнд Флем Ат Атлантид бол Антарктид гэсэн таамаглал дэвшvvлж Плантоны єгvvлсэн "Атлантидаас бусад аралд очиход хялбар, тэнгис далай эмжигдсэн эх газар харагдана, харин нєгєє талд Гибралтарын нарийн хоолой байна" гэснийг иш татсан байна. Флем Ат Атлантид Антарктикт байсан гэж таамаглаад тэндхийн байрлалын хоорондоо ижил тєстэй болохыг харьцуулан єгvvлжээ. Гэхдээ эртний Египетийн газрын зурагт Атлантидыг Атлантын далайд байгаагаар зурсныг Флем Ат алдаа гэсэн боловч Платон тэр байрлалд итгэдэг байжээ. Эртнээс нааш Антарктид 50 сая жилийн тэртээгээс мєсєєр хучигдмал гэж vзсэн. 1990 онд геологчид Антарктидын мєсєн дороос 2-3 сая жилийн настай мод илрvvлжээ. 1513 онд зохиогдсон алдарт Пири Рейсийн газрын зурагт Антарктикийг мєсгvйгээр дvрсэлсэн байдаг. 1531 онд хийгдсэн Оронтия Финнея-гийн газрын зурагт Антарктикийг уултай, гол устайгаар харуулсан. Иймд хvн тєрєлхтний дурсамжид Антарктик мєсгvй байснаар тєсєєлєгдєн vлдсэн ба харин Атлантид-Антарктикт тохиолдсон аугаа их сvйрэл болж газрын туйлын бvс шилжин єєрчлєгдсєн байж болох талтай гэж vздэг байна. Єнєє vед арай илvv vндэслэлтэй таамаглал бол Атлантид Эгийн тэнгис дэх Санторин арал байж болох ба эндээс тvvх, археолог, геофизикийн олдвор ихээр илэрсэн байдаг.1780 онд Италийн эрдэмтэн Бортолли Атлантид газрын дундад тэнгисийн зvvн хэсэгт байсан гэдэг. 19-р зууны эцсээр Францын эрдэмтдийн малталтын дvнд Санторин арал анхаарал их татсан. Санторин арлын тєв хэсэг олон жилийн ємнє усанд живсэн ба vлдэгдэл нь єнєєгийн Тира, Тирасия, Аспрониси хэмээх гурван арал байдаг. Археологийн олдвороос vзвэл энд нэлээд соёл иргэншилтэй байсан нь харагддаг. Санторин арал дээр амьдрагсад хэмжих, тооцох аргатай, шохой олборлож барилга байгууламж барьсан, хананд дvрс сийлсэн ул мєр байдаг. Хєдєє аж ахуй хєгжсєн, нэхмэл, ваарын урлаг байсан байна. Санторин Критоминойн соёл иргэншлийн тєв байсан бололтой. Манай эриний ємнєх 1500-аад жилийн тэртээ соёл иргэншил цэцэглэж Критийн амьдрагчид металл боловсруулан арилжиж байсан байна. Крит бол Европийн хамгийн анхны металл боловсруулах тєв байсан гэж vздэг. Критийн газар эзэмшилт Атлантидын газар эзэмшлийн талаар Платоны бичсэн хоёр нийтлэл байдаг. Нийгэм, соёлын амьдралын хувьд ч ижил тєстэй зvйл олон байдаг байна.Крито-Минойн улсын нийслэл Кносс буюу Гомерын алдаршуулснаар "Аугаа их хот" байжээ. Критийн флот ноёрхож, єргєн худалдаа, арилжаа, олон удаагийн аян дайн Крит улсыг хvчирхэгжvvлж байжээ. Манай эриний ємнєх 1580-1500 оны vед Афины хаан Критийн хаан Миност ялагдаж Афинчууд тєлбєр тєлєх болсон байна. Харин тєдєлгvй Критийн соёл иргэншил гэнэт vгvй болжээ. 1972 онд эрдэмтэн Л.Фигуй Платановын Атлантид Эгийн тэнгисийн сав газар байсан ба геологийн сvйрлээр живсэн ба тэр арал нь Санторин байж болох ба тvvний нэг хэсэг нь далайд живж нєгєє хэсэг нь галт уулын зузаан хайлмагаар хучигдсан байна. 1909 оны 1-р сарын 19-нд Лондонгийн "Таймс" сонинд нийтлэл гаргаж Атлантидын тухай Платановын єгvvлэмж нь Крито Минойн соёл иргэншлийн мєхлийн тухай уран зохиол философийн тууж юм гэжээ. Цаашдын малтлага, судалгааны ажил манай эриний ємнєх 1520 онд Санторинд галт уулын дэлбэрэлт болж арлын тєв хэсэг усанд живж, дэлбэрэлт бvх газрын дундад тэнгист аймшигт сvйрэл авчирсан байна.Хамгийн их сvйрэл Минойн улсад тохиолдож хєдєє аж ахуй, газар галт уулын vнс нурманд хутгалдаж, аварга их давалгаа хот суурингуудыг далайд живvvлжээ. Солоны Египетийн удгантай ярилцсан Атлантид 9000 жилийн тэртээ мєхсєн тухайд хэрхэх вэ? Хэрэв их сvйрэл манай эриний ємнєх 1500 жилийн тэртээ болсон бол Атлантидын мєхєл 9000 бус 900 жилийн ємнє болсон байж таарах. Ийм алдаа нь судлаачдын vзэж байгаагаар Египет, Грект хэрэглэгдэж байсан цаг тоо тодорхойлох системийн ялгаатай холбоотой аж. Ингээд нєгєє Атлантидын нууц тайлагдсан уу гэвэл хэн ч хариулж чадахгvй. Гэхдээ " Крито-Минойн" таамаглал Платоны єгvvлснийг бvхэлд нь тайлсан боловч асуулт vлдсэн хэвээр, тэдгээрийн хамт таавар, таамаглал хамтдаа байсаар…

Vгийн сvлжээ

2007-05-28T13:26:00.000+08:00

Энэ vгийн сvлжээг бeглeeд мэдлэгээ сориод vзээрэй

ECONOMICS:

ACROSS

4) -?- Resources: Potentially productive land and materials given by nature.

7) Economic downturn accompanied by layoffs, lagging sales, and reduced corporate profits.

8) Anyone who uses goods and services; buyer of goods and services.

9) Total income of a government or business from sales, taxes, fees, and other sources.

16) Amount of a good or service that consumers are willing and able to buy at a certain price.

17) Everything that a company owns or is owed; possessions of value, usually measurable in terms of dollars.

19) -?- Cost: The alternatives passed up by deciding to use one item over other items for same price.

21) Direct exchange (trade) of one good or service for another good or service.

23) Sellers who act collectively and control a significant portion of the total sales of a product.

25) Money remaining after all costs of operating a business are paid.

27) -?- World: Devoloping nations that have made significant economic progress; middle-income nations.

28) A share in the ownership of a corporation -- also merchandise for sale in a store.

31) French phrase: "to leave alone"; a policy of limited government interference on business activities.

33) The total domination of the market by one company; extreme form of imperfect competition.

34) Money a business, government, or individual owes to others - (on mortgages, supplies, wages, accrued taxes).

36) Term for "the capitalist class" - owners of substantial agricultural, mineral, or industrial properties.

37) A general protraction (fall) in the overall level of prices.

38) A person who assumes the risk and responsibility for starting and operating a business.

DOWN

1) Something given as a guarantee that a person/business will repay a loan, e.g., a building.

2)-?- Year: A period of 12 consecutive months set up by a business or government for accounting purposes.

3) Agreement between a supplier and a distributor giving distributor right to sell goods/services of supplier.

5) Land, labor, capital that are used in the production of economic goods and services.

6) A schedule of taxes/custom duties levied on imported and exported goods.

10) One who makes or produces goods and services.

11) Any situation/agreement/interaction which buyers and sellers exchange goods/products/services.

12) Financial assets, facilities, land, and equipment used in production/business.

13) To bring goods in from another country -- also the item brought in.

14 Free -?- System: Economic system in which everyone has the right to own property, business, profits.

15) The human effort used in production; work; workers collectively, as distinguished from management.

16) A prolonged period of greatly reduced business activity and stock prices, widespread unemployment.

18) Amount of goods and services producers are willing and able to offer for sale at a certain price.

20) A protracted rise in the general price level of goods and services.

21) -?- Market: Reflects decreasing stock prices and pessimism among investors.

22) Study of how a society tries to satisfy unlimited wants through the use of limited resources.

24) An element of uncertainty or possibility of loss.

26) To exchange for money, goods, or services.

29) Money a government/business pays out in excess of the amount received in a given period.

30) Business -?-: The periodic ups and downs of the economy and business activities.

32)To send merchandise or goods out of the country in which they originate.

35) -?- Market: Reflects increasing stock prices and optimism among investors.

8 сая$-ын vнэтэй машин

2007-05-25T17:36:00.000+08:00

Сайхан машин эрийн чимэг байдаг билээ. Та бvхэндээ нэгэн сайхан хeлeгийг танилцуулъя. Maybach Exelro гэж энэхvv машин нь 8 сая долларын vнэтэй гэнэ.

* Урт : 5.89 m (19.3 ft)

* eргeн : 2.14 m (7.0 ft)

* Жин : 2660 kg (5864 lb)

* Хeдeлгvvр : Bi-Turbo V12 oct-turbo from Maybach 57 S 700 hp (522 kW), 1020 N·m (737 ft·lbf)

* Дээд хурд : 351 km/h (218 mph)

* Хурд авах хугацаа: 0-62 MPH : 4.0 seconds

* Дугуй : 315/25 ZR 23 Fulda Exelero* vнэ:Ойроцоогоор $8,000,000 (USD)

Бермудын гурвалжин /чєтгєрийн гурвалжин/

2007-05-24T16:33:00.000+08:00

Атлантын далайн баруун хэсэг, АНУ-ын зvvн омнєд эрэгт хэлбэр дvрсээрээ барагцаагаар гурвалжинг санагдуулах район байдаг. Тvvний талууд нь Бермудын арлуудын хойхно хэсгээс Флоридын урд тал руу сунасан, дараа нь Багамын арлуудаар дайран Пуэрто-Рикод хvрээд, дахин хойшоо эргэн ойролцоогоор баруун єргєрєгийн 40 градус орчмоор Бермудэд буцаж ирдэг. Энэ газар бол дэлхий дээрх хамгийн гайхалтай бєгєєд нууцлагдмал vл мэдэх газруудын нэг юм. Бермудын гурвалжин гэж голдуу нэрлэгддэг энэ районд 1945 оноос хойш 100 гаруй нисэх онгоц, усан онгоц /тvvн дотор шумбагч онгоц/ болон мянга гаруй хvн ор сураггvй алга болсон юм Алга болсон тухай мэдээллvvд1909 онд тэр vедээ хамгийн алдартай бєгєєд жинхэнэ далайчин байсан ахмад Жоуш Слок Бермудын гурвалжинд алга болсон. Тэр дэлхийн тvvхэнд анх удаа далбаат онгоцоор дэлхийг тойрсон хvн юм. 1909 оны 11-р сарын 14- нд Мартас-Виньярд арлаас Ємнєд Америк руу чиглэн яваад тэр єдрєєс хойш, тvvнээс ямар нэг сураг ажиг гараагvй ажээ. Хvн болон усан онгоц алга болсон талаар гарч байгаа таамаглал зєндєє олон болжээ.Тэдгээрийн дотор: газар хєдлєлтєєс vvсэн гарсан цунамын гэнэтийн давалгаа, том солир, онгоц дэлбэрэх, далайн аймшигт амьтны дайрлага, єєр хэмжээст орон зайд оруулдаг, орон зай цаг хугацааны гажилт гажуудал нь усан онгоцыг тєєрvvлдэг, онгоцыг унагадаг нь газрын татах хvч болон цахилгаан соронзон орны долгион, эртний иргэншлийн амьд vлдсэн хvмvvс, эсвэл сансар огторгуйн амьтад, эсвэл ирээдvйн хvмvvсийн удирдлаган дор дэлхийн амьд амьтдын тєрєл загваруудыг цуглуулах гэсэн усан доорхи болон агаарын vл мэдэх нисдэг биетvvд байж болох юм.Мэдээж хэрэг жил бvр эл гурвалжингийн дээгvvр олон тооны онгоц нисэн гарч, мєн тєдий тооны усан онгоц тvvнийг дайран гардаг ч тэд амьд мэнд бvрэн бvтэн байгаа билээ.Vvн дээр дэлхий дээрх бvх далай тэнгисvvдэд янз бvрийн шалтгаанаар усан онгоц болон онгоцууд сvйрч л байдаг билээ. / Энд нэг зvйлийг ялгаж салгахыг хvсч байна: сvйрэх болон оргvй алга болох бол хоёр єєр ойлголт юм шvv. Эхнийх нь тухайд усан дээр хагархай хугархай хэсгvvд болон хvvр цогцос vлддэг, харин хоёрдахьд нь бол юу ч vлддэггvй/. Гэхдээ ийм тайлбарлашгvй, гэнэт оргvй сураггvй алга болох тохиолдол гардаг тийм газар дэлхий дээр vvнээс єєр байдаггvй.Аризоны номын санч Лоуренс Д. Куше єєрийн " Бермудын гурвалжин: Цуу яриа домог ба бодит байдал" номондоо энэ газрын нууцыг дэлгэжээ. Тэр vvнийг хууч домог дагуулсан сенсаац шуугиан гэж vздэг. Ингэхдээ тэр учрыг нь олж чадаагvй жигтэй хачин учир битvvлэг ор сураггvй алга бололтоос бусдыг нь vгvйсгэдэг.Усан онгоц болон нисэх онгоцнуудын ор сураггvй алга болсон бvх тохиолдлуудыг "энгийн" шалтгаануудаар тайлбарладаг Кушегийн концепцид огт хvнгvй болсон, маш хачин хий vзэгдэлт усан онгоцыг оруулахгvй байгаа юм. 1940 оноос 1955 онуудад ийм усан онгоц энд тавь орчим тааралдсан юм! Францын Розана усан онгоц / 1840он/ Багамын арлуудын ойролцоо, Кэролл А. Диринг далбаат онгоц Далбаагаа босгочихсон хоолоо идэхэд бэлэн болгочихсон, хоёр амьд мууртай / 1921/, Рубикон усан онгоц нэг нохойтой / 1949/ г.мХарин доорхи тохиолдлыг Л. Куше тайлбарлахаас татгалздаг.British south American airways" компанийн эзэмшлийн Тюдор- 4 загварын "Star tiger" онгоцны дарга ахмад Макмиллан 1-р сарын 30-ны єглєє эрт Бермуд дахь диспетчерийг дуудаад єєрийн байрлалаа мэдээлжээ. Онгоцон дээрх байдал хэвийн мєн яг хуваарийн дагуу явж байгаа тухайгаа нотлон хэлэв. Энэ нь хамгийн сvvлд "Star tiger'- ийн тухай сонссон зvйл байв. Эрэл хайгуул эхлэв. Арван усаң онгоц ба гуч орчим нисэх онгоц явсан маршрутын дагуух районыг самнаж байв. Юу ч олж харж чадаагvй: усны гадаргуу дээрх тосны толбо судал, хугархай тасархай хэсэг, цогцос аль нь ч байсангvй. Эцэст нь комиссын дvгнэлтэнд vvнээс хэцvv даалгавар хэрэг мєрдєлтєнд хэзээ ч тулгарч байгаагvй гэж бичсэн байжээ."Энэ 6ол vнэхээрийн тайлагдаагvй оньсого нууц юм" гэж Л.Куше хvлээн зєвшєєрсєн юм.Нисэгчид болон далайчдын дунд "Ийм байнгын хєдєлгєєнтэй газарт нисэх онгоц болон усан онгоц гэнэтийн шуурга, манан будан, эвдрэл гэмтэл зэрэг нєхцєл байдлаас болоод алга болж болно" гэсэн бодолтой хvмvvс цєєнгvй байдаг. Тэд нар хэлэхдээ гурвалжин гэж байдаггvй, энэ нэр бол хэтрvvлгийг дэндvv сонирхдог уншигчдын бодож олсон зvйл гэж vздэг. Тэдний бодлыг энэ бvс нутгийг хариуцан ажиллаж байдаг авиакомпаниуд дэмҗдэг. Бермудын гурвалжин байдаг эсэх мєн тvvний хил хязгаарын талаарх маргаан мэтгэлцээн намждаггvй. Тvvний жинхэнэ хэлбэр ямар болох, нисэх онгоц, усан онгоц, шумбагч онгоц алга болсон талаарх, тэдний жолоодох бvрэлдхvvний домог цуу яриа яаж гардаг вэ? Эдгээр домог цуу яриа их тvгээмэл болохоор дурын тайлбарлаагvй нэг аваар осол шууд л алга болсон гэж тооцогдож байгаа юм болов уу? Vvний шалтгаан нь байгаа юм биш биз?Энэ районд нисэж явсан гэрчvvдийг, радио болон телевизийнхэн асууж шалгаан нервтvvлж ядаргаа тусгадаг байв. Ийм бэрх асуулт хариултын дvнд эцэс сvvлдээ: "гурвалжингаар олон удаа нисэж байсан бєгєєд юу ч тохиолдож байгаагvй. Ямар ч аюул байхгvй гэсэн хариу гардаг байв". Гурвалжин руу явж байгаа зорчигчид болон аялал зохион байгуулж байгаа хvмvvст: "Бермудын гурвалжингаар нисэх vv" гэж 6aйнга асуудаг. Тэгээд яг тодорхой хил хязгаар байхгvй болохоор vvндээ vгvйсгэсэн хариулт авдаг. Заримдаа онгоц цагаасаа хожимдохоор тvvнийгээ зєвтгєхийн тулд зорчигчдод: "Бермудын гурвалжинг тойрохоос аргагvй боллоо" гэсэн тайлбарыг єгдєг.Хэдий тийм ч гурвалжин болон тvvний ойр хавьд сонин хачин жигтэй осол болон гамшиг vргэлжилсээр байна. 1970-аад онуудад Майамийн онгоцны буудлын ойролцоо газар дээр ямар ч тайлбар олдоогvй хэд хэдэн сvйрэл болсон. Тvvний нэг нь Истон руу ниссэн 401-р нислэг ба тэр онгоцонд 100 гаруй зорчигч байсан ба 1972 оны 12-р сарын 29-нд оргvй алга болсон. 401-р нислэгийн онгоц алга болсон нєхцєл байдлыг мєрдєлт нь урьд ємнє далайд гэнэт алга болж байсан тохиолдлуудад ямар нэг горьдлого тєрvvлж байгаа юм.Энэ онгоц нислэгийнхээ сvvлийн 7-8 секундэнд Майами дахь дис¬петчер ч, нисэгчдийн аль нь ч ажиглан харж чадахгvйгээр тийм хурдтайгаар доошлож байжээ. Єндєр хэмжигч ажиллаж байсан болохоор, жирийн зvгээр доошилж байгаа тохиолдолд нисэгчид онгоцоо тэгшлэхэд хугацаа олддог байв. Гэтэл Майами дахь диспетчер радарын нэг эргэлтэнд /40 орчим секунд/ зєвхєн ганц дvрс л олж харж чаджээ. Радарын дараахь эргэлт болоход онгоц 300 метрээс 100 метрээс доош орсон тєдийгvй, усанд ч уначихсан байж магадгvй.Доошлох ийм хурдыг, удирдлагын систем эвдэрсэн, хурдаа алдсан, нисэгч туршлагагvйтсэн зэргийн алинаар нь ч тайлбарлаж болохгvй байгаа юм. Vvнийг тайлбарлахын тулд яриангvй агаартай холбоотой ямар нэг юм байх нь гарцаагvй. Соронзон орны ямар нэг гажилт байж болох юм.Энэ районд гэрэл гарч байхыг олж харан ажиглалт бичсэн анхны цуутай гэрчvvдийн нэг нь Колумб байв. 1492 оны 10- р сарын 11- нд нар мандахаас хоёр цагийн ємнє Санта-Марий онгоцны бvхээг дотроос Саргассовын тэнгисийн баруун хэсэг дахь Багамын арлын усны гадаргуу дээр цагаан гэрэл гарч байхыг харсан. Яг ийм гэрлэн зурвасыг таван зуун жилийн дараа америкийн сансрын нисэгчид ажиглажээ.Энэ хачин зvйлийг янз бvрийн шалтгаанаар тайлбарладаг: дээшээ хєврєн гарахдаа гэзэг шиг хєвєрсєн загас, бусад амьд биетvvд торфын гурилыг цацруулдаг.Ямар ч байсан гэсэн эдгээр тайлбарууд одоо болтол нотлогдоогvй бєгєєд энэ гайхамшигтай гэрэл тэнгисийн гадаргуу дээр гарсаар бай¬гаа ба тэнгэрээс харахад ялангуяа их гоё харагддаг. Колумбын гурвал¬жин дотор ажигласан бас нэг зvйл одоо болтол маргаан тарьсаар бай¬гаа тєдийгvй гайхашруулсаар байгаа билээ. 1492 оны 9- р сарын 5- нд Саргассовын тэнгисийн баруун хэсэгт Колумб єєрийн багийн нєхєдтэйгээ агуу том галт сум тэнгэрээр зурайн, тэнгист уначихсан уу, алга болохыг харцгаав.Хэдэн єдрийн дараа тэдний компас ойлгомжгvйгээр зааж байсан нь тэднийг айлгаж байв. Гурвалжингийн районд тэнгэрт болон газарт цахилгаан соронзны гажилт усан онгоцнуудын хєдєлгєєнд нєлєє vзvvлж байж болох юм.Бас нэг єєр таамагаар бол усан онгоц болон нисэх онгоц оргvй алга болохыг єєр vзэгдэлтэй холбон тайлбарладаг. Тэднийг “ агаарын орчны гажилт", "огторгуйн нvх", "vл танигдах хvчний vйлчлэл", "хурмастйн занга", "таталцлын цооног", амьд биетvvд онгоц болон усан онгоцыг эзлэн авах гэх зэргээр янз бvрээр нэрлэдэг. Гэхдээ ойлгомжгvй юмыг ойлгомжгvйгээр тайлбарлах гэсэн оролдлогоос хэтрэхгvй байгаа юм.Бермудын гурвалжинд алга болсон ихэнх тохиолдлуудад нэг ч амьд хvн, нэг ч цогцос олдоогvй болно. Гэхдээ сvvлийн жилvvдэд зарим нисэгчид болон далайчид єдгєє болтол vргэлжилсээр байгаа нам гvм байдлыг эвдэн, энэ районд ямар нэгэн далдын хvчнээс мултран гарсан тухай ярьж эхлэв. Тэдний туршлагыг судлан яаж аврагдсан аргыг нь мэдсэнээр энэ оньсогын ядаж нэгэнд нь ч гэсэн тайлбар хийхэд туслаж болох юм.Бермудын гурвалжингийн хийрхэлийн мєн чанарын талаарх маргаанд ийм ишлэл vндэслэлийг гарган тавьдаг: усан онгоц болон нисэх онгоцны сvйрэл дэлхий дээр хаа саагvй болж л байдаг, хэрэв усан онгоц болон нисэх онгоцны идэвхитэй хєдєлгєєнтэй газарт, хангалттай том гурвалжинг карт дээр тавих юм бол яг тэр районд осол аваарь их гардаг харагдах болно. Тэгэхээр ямар ч оньсого vvнд алга байна?Дээр нь нэмэхэд, далай бол их том зvйл, усан онгоц болон нисэх онгоц бол єчvvхэн жижиг зvйл, усны гадаргуу болон гvнд тєрєл бvрийн урс¬гал явагдаж байдаг учраас эрэл хайгуул vр дvн єгєхгvй байгаа нь гайхаад байх зvйл биш. Мексикийн буланд хойд урсгалын хурд цагт 4 зангилаа байдаг. Багамын арал болон Флоридын хооронд сvйрэлд єртсєн усан онгоц болон нисэх онгоц сvvлчийн холбоо барилтаас хойш огт єєр газарт оччихдог нь алга болсон юм шиг харагдах нь зvйн хэрэг.Гэхдээ эдгээр урсгал нь тодорхой бєгєєд эргийн хамгаалалтынхан болон эрлийн багийнхан алга болсон районы урсгал болон салхийг тооцож байдаг. Том усан онгоцны эрлийг 5 милийн радиуст, онгоцыг 10 мильд, жижиг усан онгоцыг 15 мильд хийдэг. Эрлийг "шилжих-мєр" зурваст хийдэг, єєрєєр хэлбэл обьектын хєдєлгєєний чиглэл, урсгал болон салхины хурдыг тооцдог.Vvн дээр усан онгоц болон нисэх онгоцны живсэн хэсгvvд лаг шаварт амархан дарагддаг ба тэднийг шуурга далдалж болох бєгєєд дараа нь дахин ил гарган хаяхад шумбагч онгоц болон усан онгоцнууд олж харж болох юм.Усан онгоц болон ачаа барааг авран хамгаалах байгууллагад ажиллаж байсан аквагалангист Мэл Фишер тэр vедээ Атлантын далай болон Кари6ын тэнгисийн эх гэзрын харгиа /гvехэн газар/ гурвалжингийн орчимд усан доорхи эрэл хайгуулыг хийж байсан. Энэ районд живсэн их олон Испанийн алттай галионыг хайж шинэ авантюрисгvvд идэвхтэй vйл ажиллагаа явуулж эхлэх тэр vед тэр ёроолд бас єєр нэг гайхамшигтай олзыг олж харжээ. Нэг хэсэг тvvнийг идэвхтэй хайж байсан ба дараа нь тvvнийт мартжээ. Ийм vнэт металлын бєєгнєрєл нь голдуу усан доорхи бєєгнєрєлийг мэдэрдэг компасаас мянга дахин илvv мэдэрдэг соронзон хэмжигчээр илэрдэг. Чухам энэ багажны тусламжтайгаар Фишер байнга єєр зvйлvvдийг олдог байв. Далайн ёроол руу орсон шумбатчид испанийн эрдэнэсийн оронд соронзон хэмжигчийн заалтаар хуучин сєнєєгч онгоц, хувийн онгоцууд, янз бvрийн усан онгоцыг олдог байв.Нэгэн удаа эргээс хэдэн милийн зайд усны ёроолд уурьн галт тэрэг байхыт олов. Фишер тvvнийг тvvхчид болон далай судлалынханд оролдохгvй тэр чигээр нь vлдээсэн.Тvvний бодлоор Флорид ба Багамын хавь орчимд зарим усан онгоц алга болсны шалтгаан нь цэргийн нисэх хvчний сургуулилтын vеэр хаясан дэлбэрээгvй бємбєг, тэрчлэн орчин vеийн сургуулилтанд ашиглагддаг хєвєгч минь мєн гэж vздэг.Фишер юуных нь vл мэдэх зєндєє олон эвдэрхий тасархай хэсгvvдийг олсон. Тэрээр дvгнэхдээ олон зуун усан онгоц шуурганы vеэр ургаа хад мєргєж, тэдний ихэнх нь лаг лайгаар дvvрсэн байдаг. Vнэхээр Мексикийн буланд Флоридагийн хойгийн тєгєсгєл хавьд урсгал нь их лагийг зєєж явдаг бєгєєд тvvнийг усны ёроолд байгаа том усан онгоц ч сорон авч болдог юм.Сvйрсэн усан онгоц болон нисэх онгоцны vр дvнгvй эрэл хайгуулын буруутан нь тэнгисийн урсгал байж болох юм. Гэхдээ Бермудын гурвалжинд бас онцлог бий. Энэ нь Багамын арлын гvехэн хэсгийн дагуу нилдээ тархан байрласан “ Цэнхэр хєх” гэж нэрлэгддэг агуй бєгєєд шохойн чулуун тасархай хэсэгт ёроолгvй ангал байдагт байгаа юм. Хэдэн мянган жилийн ємнє эдгээр агуй нь бєєгнєрєн єсєх замаар нэмэгдсэн хуурай газар дээрх агуй байсан бєгєєд 12- 15 мянган жилийн ємнєх ээлжит мєсєн vеийн дараа тэнгисийн тvвшин нэмэгдэж цэнхэн агуйнууд нь загасны амьдрах орчин болсон. Эдгээр шохойн чулуун агуйнууд нь эх газрын гvехэн газрын зааг хvртэл vргэлжлэх бєгєєд шохойн чулуун vеийг бvхэлд нь єнгєрдєг ба зарим нь 450 метрийн гvнд хvрдэг, зарим нь Багамын арлын газар доорхи агуйнуудад хvрдэг бєгєєд нуурууд болон намагтай холбогддог. “Цэнхэр агуй" нь тэнгисийн гадаргуунаас янз бvрийн зайд байрладаг. Эдгээр усан доорхи агуй руу шумбаж орсон шумбагчид тэдний зай хэмжээ нь газар дээрхи агуй шиг тийм хэцvv давчуу байсныг ажигласан. Vvнээс гадна зарим " Цэнхэр агуйд" урсгалын хурд нь усанд шумбагч онгоцонд ч аюул учруулахаар байжээ. Тvрлэг болон татралтаас болж дийлэнх хэсэг нэгэн зэрэг сорогдож эхлэхээр усны гадаргуу дээр усны эргvvлэгийг vvсгэдэг. Ийм усны эргvvлэг багавтар усан онгоцыг хvнтэй нь хамт сорж авахгvй гэх баталгаа байхгvй. Энэ таамаглалыг 25 метрийн гvнд агуйнуудын нэгэнд загас агнуурын нэгэн онгоц олдсоноор нотлогдож байгаа юм. Тvvнийг далай судлаач Жим Сон усан дор судалгаа хийж явахдаа илрvvлжээ. 20 метр орчмын гvнд єєр жижгэвтэр онгоц завь олдсон.Энэ районд том усан онгоц алга болсон шалтгааныг гэнэтийн торнадо болон цунами гэж тооцох хэрэгтэй. Жилийн тодорхой нэгэн улиралд vvсдэг агуу хvчит хуй салхи агуу их хэмжээний усыг дээш єргєн нvх vvсгэдэг. Байшингийн дээвэр, машин, хашаа, хvмvvсийг агаарт хєєргєдєг эх газарт болдог тоо томшгvй олон торнадо нь жижиг онгоц болон нам дор нисэж яваа онгоцыг бvрэн сvйрvvлдэг. Єдєр торнадо харагддаг учир тvvнээс зайлж болно, харин шєнє эсвэл муу харагдаж байгаа vед тvvнээс зайлах нь маш хэцvv юм.Усан доорхи энгийн газар хєдлєлтєєс vvссэн цунами тэнгист усан онгоцыг гэнэт живvvлдэг гол сэжигтэн мєн юм. Цунами 60 метрийн єндєртэй байж болдог. Тэд гэнэт vvсдэг ба тvvнтэй усан онгоц тааралдангуут агшин зуурт л живэх эсвэл доошоо харчихдаг. Vvнтэй адил туйлын их сvйрvvлэх хvчтэй зvйл бол "гулгадаг" гэж нэрлэгддэг давалгаа юм. Тэд ёроол дахь бєєгнєрєл vечлэгдэн салсанаас болж бєєн шороо шилжсэний vр дагавар юм. Гулгаа давалгаа нь цунами шиг єндєрт хvрдэггvй, гэхдээ их хvчтэй ба маш хvчтэй тvрлэгийн урсгалыг vvсдэг. Далай тэнгист аялагчдад, ялангуяа аюултай. Яагаад гэвэл нvдээр харахад анзаарагддаггvй. Хэрэв ийм давалгаа гэнэт ирвэл усан онгоу агшин зуурт зад цохигдон хугархай хэсгvvд их хол шидэгдлэг.Яг vvнтэй адил зvйл агаарт болж болох уу?Ер нь бол агаарт ч гэсэн цунами шиг гажилт vvсдэг. Ялангуяа онгоц маш их хурдтай нисч яваа vед голдуу гардаг. Єндєрт салхи єєрчлєгддєг, єндєр авч байгаа эсвэл доошилж байгаа онгоц нисэх буудлын зааж єгсєн чиглэлээс огт єєр зvгт чиглэсэн салхитай таарах нь элбэг байдаг. Хэрэв энэ салхи эгэл бус хvчтэй байвал тэр онгоцонд таагvй нєлєє vзvvлдэг."Єєрчлєгдсєн салхи" гэдэг хэллэг нь агаар дахь ослын чухал хvчин зvйл, харин тvvний их хvчирхэгжсэн нь "Цэвэр агаарын хуйлралт" гэдэг vзэгдэл болдог бєгєєд тvvнийг тайван тэнгист vvссэн гулгадаг долгион давалгаатай зvйрлэж болох юм. Их хурдтайгаар єсєж байгаа болон буурч байгаа урсгал хурдан солигдоход тvvнтэй онгоц мєргєлдєхєд чулуун ханатай мєргєлдєж байгаатай адил зvйл юм.Иймэрхvv vзэгдэл нь ихэнхдээ таамаглашгvй байдаг. 200 зангилаа орчим хурдтай хуурай газар бол / 100м/с/ агаарын урсгалын заагт олон онгоц сvйрэлд ордог. Энэ vзэгдэл нь ямар нэгэн байдлаар гурвалжинд жижиг хєнгєн онгоцууд алга болдогийн учигийг тайлж байгаа байх. Тухайн тохиолдолд хєнгєн онгоц эгэлгvй даралтан дор бутран унадаг эсвэл гэнэт vvссэн соролтонд орж онгоцыг гадаргуу руу шахаж тэнгис рvv чулууддаг.Бас єєр нэг таамаглалаар онгоц алга болох нь цахилгаан соронзон vзэгдлийн нєлєєллєєр онгоцны цахилгаан тоноглол эвдэрч онгоц алга болдогтой уялдаж байгаа юм. Жишээ нь Цахилгааны инженер Хью Браун ийм бодолтой байна: " Эдгээр vзэгдлvvд болон дэлхийн сорон¬зон орны хооронд холбоо байгаа нь магадлалтай байна". Газар дэлхий олон удаа соронзон орны аюултай єєрчлєлтийг даван туулж байсан. Тэгэхээр одоо ээлжит єєрчлєлт ойртож байгаа ба тvvний дохио нь соронзон. "газар хєдлєлт болж байгаа нь юм".Соронзон хvчний гажуудлаас vvдэн онгоц алга болох унах нь ойлгож болох зvйл юм. Харин усан онгоц алга болохыг энэ таамаглалын тусламжтайгаар тайлбарлаж болохгvй юм.1950 онд Канадын засгийн газраас зохион байгуулсан соронзон ба таталцлын хvчийг судлах хєтєлбєрт оролцож байсан Уильберт Смит агуу том єндєрт vргэлжилсэн харьцангуй багавтар /300 метр орчим голчтой/ онцгой районыг ажиглан харсан. Тэр тэднийг бєєгнєрсєн Холбоосны район гэж нэрлэсэн. " Эдгээр районуудад соронзон болон таталцлын хvч нь онгоцыг маш амархан тас татан хаях болтлоо гажуудсан байдаг". Иймд эдгээр vзэгддэггvй бєгєєд картан дээр тэмдэглэгдээгvй районд орохоор соронзон ба таталцлын гажуудалд оронгуут онгоц сvйрэлд єртдєг". Тэгээд цаашилбал: "соронзон ба таталцлын холбоосын эдгээр районууд нь шилжин байрладаг уу эсвэл зvгээр л алга болдог уу - мэдэгдээгvй байгаа... 3- 4 сарын дараа бид тэдний заримыг олох гэж хичээсэн боловч ямар ч мєр байгаагvй".Гурвалжин болон бусад сэжигтэй районуудыг илvv тодорхой Айвен Андерсон судлан шинжилсэн. Тvvний дvнд тэр "Дэлхий дээрх арван хоёр чєтгєрийн хєндий" гэдэг таамаглалыг дэвшvvлсэн. Усан онгоц болон нисэх онгоцны хамгийн их алга болдог газарт тэр болон тvvний туслагчид картан дээр тэмдэглэгээ хийж байхдаа тэдний ихэнх хэсэг нь дэлхийн зургаан районд тєвлєрсєнийг эхлээд анзаарчээ. Тэд бvгд барагцаагаар ромбо хэлбэртэй байсан ба Экватороос урагшаа болон хойшоо 30 ба 40- р єргєрєгийн хооронд оршиж байжээ.Сандерсоны таамагаар бол " Хачирхалтай районууд' уртрагийн 72- р градусыг даган байрласан ба тэдний тєвvvд нь нэг нэгнээсээ єргє-рєгийн 66 градусын зайтай экваторын хойд талд тав, ємнє талд тав байв. Хоёр туйлыг оруулан тэд дэлхийг бvхэлд нь тойрсон хэлхээг бvрдvvлж байгаа юм. Энд илvv идэвхтэй хєдєлгєєн бусад районд нь тэр нь арай бага, гэхдээ соронзон орны гажуудалыг нотлож байгаа баримт нотолгоо болон орон зай ба цаг хугацааны гажуудал байж болох юм.Эдгээр жигтэй районуудын ихэнх нь эх газрын зvvн хэсэгт хойд зvгийн дулаан ба ємнє зvгийн хvйтэн урсгалын мєргєлдєх уулзвар газарт оршиж байгаа юм. Эдгээр районууд нь гvний болон гадаргуугийн тvрлэгийн урсгалын чиглэл єєр єєр байдаг газартай тохирч байгаа юм. Усан доорхи хvчтэй хувирамтгай урсгал нь ялгавартай температурын нєлєєгєєр радио холбоог сарниулдаг соронзон, магадгvй тодорхой нєхцєл байдалд тэнгист обьектыг шилжvvлдэг таталцлын хvч нь агаарт эсвэл орон зайд байгаа обьектыг єєр хугацаанд байгаа цэгт очуулж болох юм.Эдгээр район дахь иймэрхvv процессьтг нотлох хажуугийн туслах нотолгоо болгон Андерсан онгоц цагтаа ирэхгvй байгаа гайхалтай хэллэгийг дурьдаж байдаг. Ердийн нєхцєлд хэрэв хvчтэй салхи байхгvй vед онгоц товлосон цагаасаа эрт ирнэ гэж байж болохгvй нь ойлгомжтой. Хvчтэй салхи болоогvй байхад ийм тохиолдол чухам гурвалжингийн районд тохиолддог бєгєєд эдгээр онгоц тэр нvгэлт хар нvхийг дайран гарч ирж байжээ.

2007-05-24T16:26:00.000+08:00

Америкийн мэдээллийн технологи дахь бизнесмэн. "Делл Компьютер Корп” компанийг vvсгэн байгуулагч, эзэн, захирлуудын зєвлєлийн дарга. Уг компани нь компьютерийн систем, программ хангамж зэргийг зохион бvтээх, vйлдвэрлэх салбарт тэргvvлдэг юм. «Форчун» сэтгvvлийн vзэж буйгаар Дєлл 40 нас хvртэлх Америкийн хамгийн баян хvмvvсийн жагсаалтыг тэргvvлж байгаа аж. Тvvний хєрєнгє ойролцоогоор 21.5 тэрбум доллартай тэнцэнэ.Тvvхэнд ямар ч боловсролгvй хvмvvс єндєр амжилтанд хvрч, Нобелийн шагнал гардан насаараа идэх мєнгєтэй болж байсан жишээ олон бий. Гэхдээ тохиолдол бvрт тэдгээрээс багагvй шургуу зан, зорилгодоо хvрэх гэсэн эрмэлзэл зэрэг шаардагдаж байсан тул vйл ажиллагааны иймэрхvv арга барилыг тохиромжтой гэж vзэж болохгvй юм. Энэхvv «дипломгvй» омгийи нэг гол тєлєєлєгч бол 19 насандаа сургуулиа орхисон ч гэлээ єнєєдєр доч хvрээгvй дэлхийн хамгийн баян хvн болсон Майкл Делл билээ. Тэрбээр «бурхи тэр бумтнуудаас» ч илvv баян бєгєєд тvvний худалдааны тэмдэг нь «Ай-Би-Эм» болон «Эппл» зэрэг мангасуудтай эн зэрэцэнэ. Хэдийгээр Делл ямар ч гоц гойд зvйлийг зохион бvтээж vйлдвэрлээгvй ч тэрбээр маш сайн худалдаачин, удирдан зохион байгуулагч болж чадсан аж. Майкл АНУ-ын Техас мужийн Хьюстон хотод 1965 оны хоёрдугаар сар эмч Александр Делл болон бирж дээр ажилладаг тvvний эхнэр Лоррейн нарын гэр бvлд тєржээ.Тэд боломжийн орлоготой байсан тул дунд ангийн дээд оргилд гарч чадав. Тvvний баримталдаг амьдралын загвар, зарчим нь хоосролд хvргэхгvй гэж боддог байсан тул доктор Делл хvvдээ эмчийн мэрэгэжил сонгохыг хатуухан зєвлєж байсан гэдэг. Хэдийгээр бяцхан хvvгийн бие даасан байдал шаргуу зан, гvйлгээ ухаан зэргийг Лоррей анзаарсан ч єєрийнхєє бодол санааг дэмжиж байсан нь гайхал тєрvvлмээр. Эх нь мєнгєний гvйлгэээг зохицуулах хэлтсийн дарга байсан тул Майкл хар багаасаа эдийн засгийн байдал, инфляцийн тvвшин болон аль нэг vйл явдал, хувьцаа худалдан авах таатай нєхцєлийг бvрдvvлж байгаа талаарх эцэг, эхийнхээ яриаг сонсож єсчээ. Ийнхvv хар багадаа л бизнест амжилт олохын тулд «аятайхан ашиглах хэрэгтэй гэдгийг яс махандаа шингээж авав. Заримдаа Майкл ажил хэргийг ямар нэг зуучлагчгvйгээр явуулахын давуу талыг мэдрэн vнэлэх болжээ. Шуудангийн марк цуглуулж эхлээд тэр худалдан авах мєнгєний эх vvсвэртэй болохын тулд ойролцоо , хятад хоолны газар хоол хvргэгчээр ажилд орсон байна. Єєрийн сонирхолдоо хєтлєгдсєн залуу цуглуулагч марк цуглуулгын тухай ном зохиол болов. Марк єдєр ирэх тусам vнэд орж байгааг тэр олж мэджээ.Гэрт нь таарч тохрох боломжийн талаар юу яригдаж байсныг санаад Майкл нэвтрэхээр шийдсэн байна. Тэр vед тухайн нутгийн эдийн засаг цэцэглэн хєгжиж байсан учир марк цуглуулагчид ч идэвхтэй хєдєлгєєнд оржээ. Маркны vнэ цаашид ч єснє гэсэн дvгнэлтэнд Делл хvрсэн бєгеєд энэхvv боломжийг алдаж болохгvй гэдгийг тэрбээр ухаарав. Майкл ихэнхдээ маркийг худалдаан дээрээс авдаг байлаа. Тэдгээрийг зохион байгуулагчид vйлчилгээнийхаэ хєлсєнд комиссын овоо мєнгє халааслана. Тэдэнд мєнгє тєлж єєрийн гэсэн худалдааг зохион байгуулах нь зvйтэй гэж МАйкл бодов.Тvvний урьдчилсан таамаглалаар маркны vнэ цаашид ч єсєх тєлєвтэй байсан учир худалдан авагчдын тоо ч гэсэн буурахгvй гэдэг нь ойлгомжтой байлаа. Vvнийг бий болгосноор тэрбээр уг бизнесийг илvv сайн мэдэж авахас гадна худалдаанаас комиссын мєнгє халааслах нь тодорхой болжээ.Ингэж залуу ажил хэрэгч хvн єєрийн амьдрал дахь хамгийн анхны тєслийг хэрэгжvvлэхэд ханцуй шамлан оров.Юуны тvрvvнд Делл єєрийн танил цуглуулагчидтайгаа нэгэн тохиролцоонд хvрсэн аж. Тэдгээрнь тvvний комиссын мєнгєний оронд єєрсдийн цуглуулгаасаа зарим нэг маркийг єгчээ. Дараа ньбичгийн машинаар 12 хуудас бvхий каталог /танилцуулга/ цохин бэлэн болгоод орон нутгийн сэтгvvлд «Деллын маркнууд» нэртэй гарчиг бvхий зарлал єгєв. Энэ наймаанаас Майкл хоёр мянган доллар олсон байна. Нэг удаа Александр Делл хєвгvvдтэйгээ Мексикийн булан руу загасчлахаар явжээ. Хоёр ах нь загас барьж байх хооронд балчирхан Майкл эрэг дээр суун уйгагvй гэгч нь нэгэн зэрэг олон арван дэгээ аваад явчих зvйл бvтээж байв. Томчууд ч тvvнийг харан хєхрєлдєж байлаа. Єдрийн хоол дєхєх vед тэрбээр бvтээлээ хийж дуусгасан гэнэ. Гэсэн хэдий ч гэртээ харих цаг болоход Майкл бусдаас олон загас барьсан байжээ. Vvнээс хойш амьдралы ямар ч нєхцєл байдалд Делл «Хэрэв чамд ямар нэг гоё санаа тєрвєл тэр дарум тvvнийг туршиж vзэх хэрэгтэй» гэсэн зарчмаар явах болов. Сургуулийн ахлах ангид ч Майкл гараа хумхин суугаагvй аж. Тэрбээр хотын «ХьюстонПост» сонины захиалгын хуудсыг борлуулснаар мєнгєтэй болохоор шийдэв. Гэхдээ тус хотын оршин суугчдын vvд хаалгыг онголзуулсангvй. Юун тvрvvнд Майкл захиалагч болох магадлал бvхий хvмvvсийн нэрсийг олжээ. Дараа нь хvн бvрд хоёр долоо хоног сонин vнэгvй захиалах эрх олгосон захидал явуулав. Vvн дээр Делл 18 мянган доллар олж тэр vед Америкт ховор байсан ВМ машин авч унасан гэдэг. 17 настай хvv халааснаасаа баахан бэлэн мєнгє гаргаж ирээд тооцоогоо хийхэд машин наймаалагч эр золтой л хэлээ зажлаагvй аж.Майкл математикийн гvнзгийрvvлсэн сургалттай ангид суралцаж математикийн олимпиадад байнга оролцдог байсан учраас тооцоолон бодох техникт хорхойсох болсон нь нэг их гайхаад байх зvйл биш юм. Делл компьютерийн сэдэв бvхий хэвлэлvvдийг тогтмол уншдаг байсны дээр vеийн хамгийн сайн персонал компьютер болох «Эппл М»-ыг худалдан авахын тулд мєнгє цуглуулах болов. Харин тvvний тєрсєн єдрєєр эцэг, эх нь ийм машин бэлэглэтэл мань хvн тvvнийг тэр даруй задалж орхисон гэнэ. Деллын эцэг уурлаж бухимдахдаа галзуурах дєхжээ. Тэр vед «Эппл» маш vнэтэй байсан тул эцэг нь тvvнийг компьютерээ эвдчихээд янзалж чадахгvй байна гэж бодов. Харин Майклын хувьд тvvнийг яаж ажилладгийг мэдэх нь хамгийн чухал байлаа. 1981 онд «Ай-Би-Эм» зах зээлд «Эппл» загвараас хvчин чадал ихтэй єєрийн анхны персонал компьютертай гарч иржээ. Хэдийгээр Делпд бизнест хуримтлуулсан хангалттай туршлага, мэдлэг байгаагvй ч гэлээ ажин хэрэгч ертєнц чухам энэ компьютерийг таалан соёрхох болно гэдгийг мэдрэв. Єєрийн персонал компьютерийн чадвар, боломжийн талаар илvv ихийг мэдэн тvvний ажлын тодорхойлолтыг сайжруулах vvднээс Майкл компьютерийн гол бvрэлдэхvvн хэсгvvд дээр туршилт хийх болжээ. Ийнхvv ой санамжийн муvд, монитор зэрэг эд ангиудыг нь сольж эхлэв. Туршилтын дvндмэндэлсэн “компьютерийг” Майкл маш ашигтай борлуулсан бєгєєд олсон мєнгєєрєєр олон эд анги, дагалдах хэрэгслvvдийг худалдан авч бvх юмыг дахин давтсан аж. Удалгvй тvvнийг хотынх нь бvх наймаачид таньдаг болсон тєдийгvй тvvнд шаардлагатай эд ангиудыг бєєний vнээр нийлvvлэх болжээ.Єєрийн стандартын бус компьютерийг олон тоогоор зарснаар тэрбээр тооцоолон бодох техник зардаг дэлгvvрvvдтэй ширvvн єрсєлдєєн бий болгоно гэдгийг залуу бизнесмэн ухаарав. Зєвхєн vнэ болон чанараар ч бус, мєн сервисын vйлчилгээгээрээ ч гэсэн. Vvний vр дvнд боломжийн ашиг олж болох байлаа.Тvvний ємнє нээгдэж буй боломжийг мэдрээд Майкл яаравчилж эхлэв. Гэтэл эцэг эх нь тvvнд саад болж, том ахыгаа даган анагаах ухааны коллежид элсэн орохыг шаардажээ.1983 онд Делл Остин хот дахь Техасын их сургуулийн биологийн факультутад элсэн оров. Тэр vед уг сургуульд 50 мянга орчим оюутан суралцаж байсан бєгєєд тэд бvгд нэг жилийн сургалтынхаа тєлбєрт есєес 14 мянган доллар гаргах чадалтай байлаа. Тvvний ємнє нээгдсэн боломжоос болж толгой нь эргэж эхлэв. Оюутнууд єндєр технологийн ертєнцєд орохыг ихэд хvсч байсан боловч дилерvvд єндєр хэрэгцээ болсон персонал компьютерийг борлулахдаа тэднээс галзуурмаар их мєнгє авч байжээ. «Компьютерийн зах зээл ямар ч vр ашиггvй байсныг би ойлгосон. Тvvнийг бvтээсэн vнэнээс борлуулах vнэ хамаагvй єндєр байлаа. Дээр нь сервис vйлчилгээ тун тааруу байсан юм.Тvvний бодит vнэ 600 доллар хvрэхтэй vгvйтэй байхад хvмvvс персонал компьютерийг гурван мянган доллараар худалдан авч байсныг би харсан.”Ай-Би-Эм” л гэхэд эдгээр эд ангиудын дийлэнхийг бусад vйлдвэрлэгчдээс «худалдан авч угсраад нэг компьютерийг дилерvvддээ хоёр мянган доллараар зардаг байсан» гэж Майкл єгvvлжээ. Харин дилерvvд цааш нь тэдгээрийг нэг бvрийг нь гурван мянган доллараар борлуулан ашиг олж байв.Иймэрхvv «сервис» vзvvлсэн дилерт дээрх мєнгийг тєлєх нь утгагvй гэдгийг Делл ойлгосон байна. Эцсийн хэрэглэгчид дилерийг алгасан vйлдвэрлэгчээс комьютерийг нийлvvлэх санаа тvvний толгойд бий болов. Майкл ч удахыг бодсонгvй. «Ай-Би-Эм» дилерvvдээс бvтэхгvй зvйлийг шаардаж байсныг тэр мэдэж байлаа. Борлуулж болох тооноос илvv компьютер vйлдвэрлэх нь хэтэрхий эрсдэлтэй байв. Майкл дилерvvдээс агуулахад нь илvvдэлтэй байсан эд ангиудыг худалдан авч оюутны байрны єрєєндєє бэлэн машин угсарч эхэлжээ. Эхэндээ Делл тэдгээрийг хєрш оюутнууддаа худалдаж байсан хожим сонинд зар єгєх болсон аж. Тэрбээр «хэрэглэгчдэд зориулагдсан» єєрийн компьютеруудаа зах зээлийн vнээс 15 хувийн хямдаар санал болгож байв.Тодорхой хэрэглэгчид зориулагдсан персонал компьютер угсрах энэхvv системд л тvvний санааны гол утга учир оршиж байсан юм. Тєдєлгvй Делл компьютеруудаа бизнесмэнvvд, хувиараа эмчлэгч эмч нар, хууль зvйн товчоонууд амжилттай борлуулах болжээ. Сурахад зориулагдах цаг тун хомс болж эхэлэх тул эцэг, эх нь санаа зовних болов. Эцэг нь тvvнд эхлээд дипломоо авчихаад дараа нь бизнес хєєхийг зевлєсєн байна. Майкл зєвшєєрсєн боловч нэг сарын дараа л гэхэд дахин компьютер наймаалах болжээ. Хожим нь "Энэ боломжийг алдах ёсгvй байлаа" гэж хэлсэн билээ. Нэг сарын борлуулалтын хэмжээ 50 мянга гаруй долларт хvрээд байв. Нэгдvгээр дамжааны хавар оюутан залуу урьдын адил компьютерийн бизнесээ эрхэлж байгаа хэмээн эцэг, эхдээ хэлэн тэднийг алмайруулж орхижээ. Тvvнчлэн хичээл сургууль vvнд нь саад болохоос бус нэмэр болохгvй байгааг хэлж орхисон аж. Эцэг эх нь Майклыг зуны амралтаараа дампууран хичээлээ хийх байх гэж бодож байсан нь талаар болов. Остинд эргэж очоод Делл єєрийн бvх хуримтлалаараа дэнчин тавин 1984 оны тавдугаар сарын 3-нд «Делл Компьютер Корп.»-ыг vvсгэн байгуулжээ. Тэгэхэд тэрбээр дєнгєж 19 настай байлаа.Шинэхэн пvvсийн эзэн нэг єрєє ажлын байр тvрээслэн авсны зэрэгцээ анхны ажилтан болох 28 настай менежерийг ажиллуулах болов. Делл урьдий адил «Ай-Би-Эм» персонал компьютерийн суурин дээр ажиллан тэдгээрийн тухайн vед хэрэглэгчдийн дунд эрэлттэй байсан эд ангиудаар шинэчилж байв. «Делл»-ын баримтлах зарчим нь «Хэрэглэгчдэд агуулахад хэвтэж буй зvйлийн бус хэрэгтэй зvйлийг нь тvгээ. Дээр нь бусдаас хямд vнээр» гэж тодорсон юм. Ингэснээр Майкл vйлдвэрлэлийн процессоос «агуулах» гэдэг ухагдахуун алга болгоогvй боловч тэргvvн зэргийнхээс гурав дахь тvвшинд оруулсан байна. Захиалга олшрох тусам тодорхой нэг машиныг хийх эд ангийг эрж хайх болсон гэдэг. Vvний vр дvнд эхний нэг сарын дараа борлуулалт 180 мянган доллар хvрсэн бол удаахь сард нь vvнээс 1.5 дахин єссєн байна. «Ай-Би-Эм» персонал компьютерийг сайжруулан борлуулж байсан нь хэдийгээр сайн орлого авчирч байсан ч компанийг бий болсноос хойш долоон сарын дараа л гэхэд єєрийн худалдааны тэмдгийн дор бvртгэгдсэн персонал компьютерийг vйлдвэрлэх нь єсєн дэвжихэд илvv єргєн боломжийг хангаж єгнє гэдэг нь тодорхой болов. Яг энэ vед Делл нэгэн сэтгvvлд «Интел 286» процессорын суурин дээр персонал компьютер угсарахад шаардлагатай бvх 200 чипыг нэг дор угсрах боломжоор интеграл схем дээр хангагч шинэ технологи бий болсон тухай олж уншжээ. Энэ нь угсралтыг хялбарчилж байсны дээр єєрийн гэсэн персонал компьютерийг vйлдвэрлэх явдлыг эхлvvлэх боломжийг олгож Майкл хотод нь байх «Интел» корпорацийн салбарт хандан тэр vед хамгийн хvчин чадал сайтай байсан 286 процессорын суурин дээр персонал кмпьютер угсрах чадвартай хэн нэгнийг єєрт нь зааж єгєхийг хvсчээ. Тvvнд хэд хэдэн инженерийг санап болгосон бєгєєд тэдний нэг нь арван хоногийн дотор хоёр мянган долларын хєлстэйгээр энэ ажлыг хийж єгєхийг зєвшєєрсєн байна.Америкийн зах зээл дээр vйлдвэрлэлийг vр ашигтай байгуулсан шинэ загварчлалтай гарч ирснийг хэн ч анзаарсангvй .Нэгдvгээр,тэр vеийн vйлдвэрлэгчдийг бодвол Делл єєрийн худалдан авагчидад мєнгийг буцааж єгч байжээ.Хоёрдугаарт, тэрбээр компьютер эрт орой хэзээ нэгэн цагг эвдэрч магадгvй гэдгийг ойлгон тэр даруй засвар vйлчилгээг нь хийж єгєх болов. Хэрэв компьютер нь эвдэрвэл маргааш єдєр нь л засвар vйлчилгээ хийж єгдєгєєс гадна мэргэжлийн хvний зєвлєгєєг бvтэн 24 цагийн туршид утсаар авах боломжийг нээжээ. Компьютерийг ашиглахтай холбогдон vvсэн гарч болох асуудлуудыг мэргэжилтнvvд зургаан минут утсаар зєвлєгєє єгєєд 90 гаруй хувийг нь шийдэж єгєх боломжтойг Майкл батламжилж байв. «Миний єрсєлдєгчид эхлээд vvнээ зохион бvтээгээд дараа нь хэрэглэгчдэд тэдэнд юу хэрэгтэй вэ? гэж ярьж байсан юм.Гэтэл эхлээд зах зээл юуг хvсч байна вэ? гэдгийг ойлгоод дараа нь тvvнийг нь vйлдвэрлэх ёстой билээ» хэмээн Майкл нэгэнтээ ярьжээ. 26 насандаа Делл vнэхээр том бєгєєд байнгын єсєн дэвжих компани удирдаж байлаа. Гэвч тvvний маркетинг болон менежмент нь арай жул байсан аж. Хэдэн тэрбум долларын эргэлтийн хєрєнгєтэй компани vндсэндээ хоёр хэсгээс буюу компьютер угсрагчид болон «утсан дээр суугч бvсгvй»-чvvдээс бvрдэж байв. Ардчилсан vзэлтэй захирал нь vе vехэн ажилтнуудынхаа дунд орон «Ай-Би-Эм»-ыг алаад єгєєч!, «Компак»-ийг vгvй хийгээч!, «Гейтвэй« хяргаад аль! гэх зэргээр тэднийгээ турхирна. 1992 онд борлуулалт нь хоёр тэрбум долларт хvрэхэд Майкл тайвширч эхэлсэн аж. Тэрбээр алдаануудаа ар араас нь гаргах болов. Єєрийн шууд борлуулалтын зарчмаас яагаад ч ухран жижиглэнгийн наймаачидтай сvжрэх болжээ. Тэд нь ч «Делл»-ын барааг дуртайяа авах болсон боловч тэдгээр нь эзнээ хvлээн лангуун дээр хэвтэх болсон юм. Тvрийвч зузаантай худалдан авагчид зар сурталчилгаа илvv сайтай «Компак»-ийг илvvд vзэж байсан бол арай ядуувтар нэг нь vнэ хямдтай! биш бодоод «Паккард»-ыг авч байлаа. Хоёрдахь азгvйтэл нь «Лэптоп» портатив! компьютерvvдийн загвар болжээ. Энэ шинэ загвар нь 386 процессортой байсан тул арай хоцрогдсон билээ. Яг энэ vеэр компанийн санхvv хариуцсан захирал валютын бирж дээр тоглоод алдагдал хvлээв. «Делл» vvний дvнд 38 сая доллар алдсан бєгєєд санхvvчийг ч тэр дор нь халсан байна. Дээр нь «Компак»-ийг єрсєлдєгчид нь vнээ буулгасан нь нэрмээс болов.Долоон улирал дараалан «Делл» алдагдалтай ажиллав. Энэ хугацаа одоог хvртэл тус компанийн тvvхэн дэх хамгийн хар vе байсан хэвээр байгаа юм. Vvний дараа компанийн ерєнхийлєгч хоёр зvйлийг хийжээ. Нэгдvгээрт, тэрбээр єєрийн хийсэн алдааг ухамсарлан жижиглэн худалдаалагчидтай хамтарч ажиллахаас татгалзав. Хоёрдугаарт, компани хєгжлийн тодорхой тvвшинд хvрсэн тул тvvнийг хуучин арга барилаар, дээр нь ганцаараа удирдах боломжгvй болсныг ойлгоод Майкл хєндлєнгєєс чадварлаг менежерvvдийг ажиллуулжээ. Дэд ерєнхийлєгчийн албан тушаалыг бий болгон энэ суудал«Моторола»-гийн Мортон Топферыг суулгав. Vvний дараа тус компанид «Эппп» ын хэд хэдэн загварыг зохион бvтээсэн Жон Медика, «Хьюлетт-Паккард»-ын нєлєє бvхий ажилтан Харри Подвальны болон «Сан Майкросистемс»-ин ерєнхий санхvvч асан Том Мередит нар ирж ажилласан аж. Боловсон хvчний сэлгэсэн нь хувь нийлvvлэгчдийн санааг амраасан байна. Компанийн ажил хэрэг ч сайжирч эхлэв. «Делл Компьютер Корп.» нь єнєєдєр дэлхийн компьютериин системийг vйлдвэрлэн борлуулдаг хоёрдахь том компани болсон бєгєєд жилийн худалдааны эргэлт нь 18 тэрбум долларыг давж гарчээ. Майкл Делл єєрийн компани хялбархан нэгэн санаанд тулгуурлан vvсгэн байгуулсан билээ.Тэрбээр захиалгаар угсрагдсан персонал компьютеруудаа шууд л эцсийн хэрэглэгчдэд нь нийлvvлсэн юм. Хэн ч энэ аргыг ийм амжилттай хэрэгжvvлж чадаагvй аж.«Делл» тогтмол єсєлтийн хурдацыг vзvvлэн єрсєлдєгчдийнхєє атаархлыг тєрvvлж байгаа билээ. Компанийн хувьцааны vнэ сvvлийн 10 жилд 360 дахин нимэгдсэн байна. 10 жилийн ємнє хувьцаанд нь нэг мянган доллар оруулсан хvн болгон єнєєдєр тэднийгээ 360 мянган доллараар зарах боломжтой юм. Майкл 38 насандаа 20 тэрбум долларын хєрєнгєтэй болсон байв.Делл хvмvvс янз янзаар ханддаг билээ. Зарим нь тvvнийг «ичимхий,даруу гэдэг бол нэг хэсэг нь «азтай бєгєєд сэргэлэн залуу» гэж нэрийддэг.Хэдийгээр тvvний компани єндєр амжилтанд хvрсэн ч гэлээ Захирлуудын зєвлєлийн дарга санаа амрах бодолгvй байна. Тэрбээр єдгєє дэлхийн персонал зах зээлийн 40 хувийг эзлэх мастер тєлєвлєгеє боловсруулаад байгаа гэнэ. Єєрийн бизнесийн гол чиглэлээр Майкл анхан шатны тvвшний серверvvд болон мэдээллийг хадгалах системийг сонгон авчээ. “Делл Компьютер Корп.» нь єдгєє АНУ-ын №1 компьютерийн компани бєгєєд дэлхийд хоёрдугаарт орж байгаа юм. Тус компанийн интернэт-сайтаар єдєрт 50сая долларын компьютер зарагддаг байна. «Делл» дэлхийн персонал компьютерийн зах зээлийн 5.3 хувийг хангаж байгаа бєгєєд дэлхийн 40 орчим улсад тєлєєлєгчийн газартай юм. Тvvний бvтээгдэхvvн болон vйлчилгээ нь дистрибьюторын сvлжээ, дилерvvдээр дамжин дэлхий даяар тархаж байгаа билээ.

2007-05-24T16:18:00.000+08:00

Давид Рикардо хуваарилалтын сонгодог онолыг боловсруулжээ. Тvvний онол нєєц баялгийн хязгаарлагдмал байдал, тvvнээс vvсэх vр дагаварийг тайлбарладаг юм. Тэр бол маш их хєрєнгє хуримтлуулж чадсан биржийн худалдаачин тєдийгvй, ажил амьдралын асар их туршлагатай болсон хvн байлаа. Мєн тэр улс тєрийн эдийн засгийн системvvд дотроос хамгийн хийсвэрийг нь зохиосон зохиогч байв. Давид Рикардо ямагт "зєвхєн юмны vзэгдэх талыг сонирхохоос биш, онолын талаар ч ямар мэдлэггvй", тэгсэн хирнээ " баримтуудийг ангилах ямар ч чадваргvй, дээр нь юманд амархан итгэдэг, учир нь тэдэнд тодорхой ойлголтын цэгцтэй систэм байдаггvй", тийм хvмvvстэй уулзаж байлаа. Сайн онол єєрєє хамгийн сайн практик болж чаддаг гэж тэр хэлэх дуртай байж.Давид Рикардо 1772 оний 4 сарын 18-нд Лондон хотноо нэгэн еврей гэр бvлд тєржээ. Тvvний аав нь Амстердамын биржэд маклер (наймаачин) ээр ажилаж зэгсэн хєрєнгє хуримтлуулаад, хvvгээ тєрєхєєс ємнє Английн арал руу нvvж, тэндхийн иргэн болжээ. 14 орчим настайдаа Давид хvv эцгийнхээ ажил хэрэгт оролцож эхэлжээ. 21 настайдаа тэр квакер шашинтантай гэрлэснээр гэрийнхэнтэйгээ зєрчилдєж, тєрєлхи гэрээ орхижээ. Тэр бие даасныхаа дараа ажил хэрэг, наймааны асар их авяaстай болохоо батлан харyyлжээ. 1815 онд тэр биржээс гарч эдлэндээ буцахдаа 700 000 фунд (одоогийнхоор бол 50 сая US$) хєрєнгє эзэмшчихсэн байлаа. Тэр цагаас хойш Рикардо vлдсэн амьдралаа улс тєрийн эдийн засагт зориулахаар шийджээ.Тэр єєрийн амжилтын нууцыг тайлбарлахдаа ямагт урт удаан хугацаанд vр дvн нь гарах хvчин зvйлийг тvлхvv анхаарч, цаг зуурийн нєлєє, нєлєєнvvдийг тоолгvй орхидог байсан гэдгээр тайлбарладаг. Тэр урт насалж чадаагvй юм. 51 тэйдээ дунд чихний vрэвслээр нас баржээ. Рикардо улс тєрийн эдийн засагт бараг цэвэр тохиолдолоор орж ирсэн. 1799 онд євчтэй эхнэрээ рашаанд оруулахаар сувилалд ирээд байхдаа, номын сангаас нь Адам Смитын "Yндэстнvvдийн баялаг" номийг зээлж авч vншжээ. Уг "гойд хvндэтгэвээс зохилтой зохиогчийн бичсэн гvн гvнзгий утгатай" бvтээл асар их сэтгэлдэл тєрvvлсэн учраас л, энэ шинжлэх ухааний мєн чанарт нь ойртох, судлахаар сонирхож эхэлжээ.1809-1810 онд туурвисан эхний бvтээлдээ Англи дахи алтан стандардний vнэлгээ буураад буй шалтааныг сyдалжээ. Yvгээрээ тэр дайны цагт цаасан мєнгєний vнэлгээ буурсан учрыг олоход Английн банкныханд сайн дураараар тyсалжээ. 1815 онд Рикардо Нэгдсэн Вант Улсын тэргvvлэх онолчид, жишээ нь хvн ам зvйн онолч, эдийн засагч Рoбeрт Малтус нартай хамтран "хямд vр тарианы vнэ капиталийн орлогод нєлєєлєх нєлєєллийн тухай єгvvлэл" хэмээх богино зохиолоо хэвлvvлжээ. Энэ нь тvvний гол бvтээл болох 1817 онд хэвлэгдсэн "Улс тєрийн эдийн засгийн vндсэн зарчмууд болоод албан татвар ногдуулах нь" зохиолд нь орсон юм.Тvvний улс тєрийн эдийн засгийн сэтгэмжvvдийн гол санаа, зангилаа асуудал нь ажилчин анги, капитал эзэмшигчид болон газрийн эздvvдийн хооронд нийгэмийн бvтээгдэхvvн, баялгийг хэрхэн хуваарилах вэ гэдэгт оршиж байв. Юyны тvрvvнд Рикардо "бодит" цалингийн тvвшинг авч vзжээ. Энэ нь ажлилчин- хvн амд єєрсдийн ажиллах хvч буюу биеийн хvчээ нєхєн vйлдвэрлэх боломжтой болгодог. Хєдєлмєрийн бус орлого (тvрээс , шимтгэл) нь нийгмийн илvvдэл бvтээгдэхvvн (surplus)-ээс хамаардаг. Єєрєєр хэлбэл жилийн нийт бvтээгдэхvvн, тvvнийг бvтээхэд хэрэгтэй бvх барааны нийлбэр 2 ийн ялгаа юм. Сvvлийнхэд нь тvvхий эд машин тeхникийн элэгдлээс гадна ажилчин хvний "зайлшгvй хэрэгцээ" бас орно.Илvvдэл бvтээгдэхvvн нь тvрээс болон ашиг (капталийн хvv) 2 -т хэрхэн хуваагдах вэ? Vvний хариуг vндсэн тvрээсийн онол єгдєг юм: vр тариаг тарихад, хэрэглэхэд зориулсан сайн чанарын хєрс маш их, хязгааргvй хэмжээгээр байна гэж бодъё л доо. Хэрвээ тийм бол газрийн тvрээс гэж байхгvй байх сан. Яг л бид байгалиас бидэнд хайрлаж буй, байгаль єєрєє vнийг нь тєлчихсєн байдаг бэлэг болох ус, агаарыг ямар ч хязгааргvй хэрэглэж байгаатай адил. Нийт илvvдэл бvтээгдэхvvн нь ашиг (капиталийн) болох байсан биз. Тvрээс яaгаад бий болдог вэ гэвэл газар болон бусад нєєц хязгаарлагдмал, хомс байдаг учраас, мєн єсєн нэмэгдэж буй хvн ам vржил шим муутай (vржил шим сайтайгий нь илvv эрчимтэй) хєрсийг ч гэсэн боловсруулах хэрэгтэй болдог.Тvрээс нь хамгийн муу эдэлсэн талбай болон сайн талбай (хєрс) 2 дээр гарах хєдєлмєрийн зардалын зєрvvнээс шалтгаадаг. Газрийн vндсэн тvрээс нь Адам Смитын vзсэн шиг "байгалийн найр тависан єгєємєр" зангийн дvнд биш харин тvvний "харамч"-аас болж буй хэрэг юм. Vр тарианы vйлдвэрлэл ихсэх юм бол илvvдэл бvтээгдэхvvн ч бас нэмэгдэх бєгєєд vvний ихэнхи хэсэг нь vндсэн хєрєнгийн (газрийн) эзэн руу урсаж, vлдэх багахан хувь нь капитал эзэмшигчдэд очих болно. Ингээд ашгийн тvвшин хэмээх ойлголтонд хvрнэ. Энэ (ашиг) нь системийн гол vvргийг гvйцэтгэх бєгєєд эдийн засгийн єсєлтийн хурдийг зохицуулж байдаг.Тvvний онолын 2 дахи элeмeнт бол хєдєлмєрийн єртгийн тухай сургааль юм: аливаа барааний vнийг эрэлт нийлvvлэлт 2 тодорхойлно гэдгээс Рикардо /хэллэгийн/ хувьд татгалзсан юм. Нэг бараа бусдаас vнэтэй юм уу эсвэл хямд байх нь тухайн барааг бvтээхэд vнэтэй ажиллах хvч ашигласан уу, эсвэл хямд хєдєлмєр орсон уу гэдгээс шалтгаална. Vvнд єндєр цалинтай ажил нь бага цалинтай ажилаас илvv тооцогдоно гэх зэрэг нь орно. Рикардогийн /єртєгийн/ vнэлгээний онолыг vндэслэн Карл Маркс : хєдєлмєрийн бус бvх орлого нь ажилчин ангийг мєлжиж буй хэрэг учраас бvгд ажилчинд эргэж очих ёстой гэсэн "нэмvv єртєгийн онол" оо бoлoвсрyyлжээ. Хэрэв тvрээсийн онол болон хєдєлмєрийн єртєгийн онол 2 ийг хослуулах юм бол дараахи дvр зураг харагдана: Хєдєє аж ахуйд тeхникийн дэвшил хийхгvй юм бол vр тарианий vйлдвэрлэл нь тасралтгvй єсєх хєдєлмєрийн хvчээр (ажиллах хvчний) нєлєєгєєр л нэмэгдэж болох байлаа. Рикардо єсєж буй vндсэн хєрєнгийн тvрээс бас газрийн vнийг удаан хугацаанд тооцож vзэв. Онолын нээлтийнхээ дараа тэр тvvнээ практик амьдралд хэрэглэж, єєрийн мэдэлд байсан vнэт цааснийхаа ихэнхи хэсгийг худалдаж оронд нь маш их газар эзэмших эрх худалдаж авчээ.Рикардо капитализмийн хєгжлийн хандлагаас: орлогийн тvвшин тогтонги байдалд орж болохийг харжээ. Тvvнээс гадна гаднаас хямд vр тариа их хэмжээгээр оруулбал капиталийн орлогийн хэмжээ богино хугацааны туршид уналтанд орж болох юм. Рикардо газар эзэмшигчийн хувьд єєрийн сонирхлоо илэрхийлж, Напoлeoний дайнаас ємнє, гаднаас vр тариа оруулахийг багасгахийн тулд vр тарианий гааль бий болгохийг шаардаж байжээ. Гол хvнсний зvйлvvдийн vнийг унах, vvний vр дvнд нэрлэсэн цалин (бодит цалин биш) буурахаас сэргийлж чадсанаар , хамгийн бага ашиглагдаж, муу гэж тооцогдож буй хєрс газрийг ч ашиглах болно. Газрийн тvрээснvvд унана. Тэгсэнээр хєрєнгийн єгєєж єсєж дараа дараагийн хуримтлал vvсэхэд таатай нєлєє vзvvлэх болно.Урт хугацаанд бол хєрєнгийн ашгийн тvвшин нь зєвхєн цалингийн бараа нь шууд юм уу шууд бусаар vйлдвэрлэлд оролцож буй сeктoрyyдад л, тeхнoлoгийн шинэчлэлийн хvчинд єсєж болох юм.Рикардо vйлдвэрлэлийн суурь машинууд нь бvтээгдэхvvний vнийг багасгаж чадах юм бол нийгмийн бvх гишvvдэд ач тустай гэж нут итгэдэг байснаа Yндсэн зарчимууд (1821) номынхоо 3 дахи хэвлэлд vгvйсгэж , уг онолоо дахин засжээ. Сайн суурь машинууд нь тeхнoлoгийн хєгжилєєс бий болох ажилгvйдлийг vvсгэх учир, ажилчдад муу нєлєєтэй гэжээ. Хэдий ийм ч техникийн хєгжилийг зогсоох нь ажилчин ангийн ашиг сонирхолыг хангаж байна гэсэн vг биш. Нэгдvгээрт шинэчлэл нь ашгийг ямагт дээшлvvлнэ. Ингэснээр капиталийн хурмтлал, капитал бvрдэлтийг бий болгож, шинэ ажлийн байруудийг бий болгоно. Хоёрдугаарт техникийн хєгжилийг саатуулах, хориглох юм бол капитал гадашаа урсах, зугтах нєхцєлийг бvрдvvлнэ. Нийгэм болон ажилчдад илvv их хор хєнєєлтэй vр дагавар нь: Нийт vндэсний єрсєлдєх чадвар буурна. Рикардо Сей ийн онолийг баримтлагч байлаа: "Эрэлт нь зєвхєн vйлдвэрлэлээр хязгаарлагдах учир аливаа улсад ямар ч ашиг єгдєггvй хэсэг гэж капиталд байхгvй" /капитал бvхэлдээ ашгийн тєлєє. Тvvн дотор ашиггvй эд гэж байх ёсгvй. Ч.О./ Тэр энэ ойлголтийг " илvvдэл /хэт/ vйлдвэрлэл" ийн талаар Мальтустай маргаж байхдаа тvvний эсрэг ашиглажээ. Мальтус : орчин vеийн эдийн засаг нь эрэлтээр хязгаарлагдаж буй. (нийт эрэлт=нийт эдийн засаг) Тиймээс "эрчимт Эрэлт" ийн хомсдол нь ажилгvйдэлд хvргэнэ гэжээ. Мальтуcын энэ санааг хожим Жон Майнард Кейнс цааш нь хєгжvvлсэн байна. Рикардо Адам Смитын ойлголтийг засаж гадаад худалдаа нь давуу талтай гэдгийг батaлсан юм. Хэрэв аль нэг улс vйлдвэрлэлийн бvх салбартаа нэгж бvтээгдэхvvний vйлдвэрлэлийн зардал хамгийн єндєр, бусад бvх улсуудийнхаас хамаагvй илvv байх тохиолдолд гадаад худалдаа ашигтай. Vvнийг 2 улсын жишээн дээр илvv тодруулж авч vзъе.Португалид А бvтээгдэхvvнийг vйлдвэрлэхэд 400 ажлийн цаг Б бvтээгдэхvvнийг vйлдвэрлэхэд 100 ажлийн цаг хэрэгтэй байлаа гэж vзъe. Тэгвэл Англид: А бvтээгдэхvvн 180 Б бvтээгдэхvvн 90 ажилийн цаг хэрэглэдэг байж. Энэ бие даасан байдалд /гадаад худалдаa хийгдээгvй vед / Португали дотроо 1 нэгж А бvтээгдэхvvнийг 4 нэгж Б бvтээгдэхvvнээр солино. Англид солилцох харицаа 1:2. Yндэсний бие даасан эдийн засаг ноёрхож буй энэ хоёр улс эдийн засгаа нээж, гадаад худалдаа vйлдэж эхэлвэл энэ хоёр улсын хооронд 1:3 гэсэн "дэлхийн зах зээлийн солилцох харьцаа" vvснэ. Ингэснээр Португали улс Б бvтээгдэхvvний vйлдвэрлэл (мєн экспoрт) ээр , Англи vvний адилаар Б бvтээгдэхvvнээр тєрєлжин дагнах болно.Португалид, Английг бодвол хоёр бvтээгдэхvvний vйлдвэрлэл абсолут (тєгс, туйлийн) хямд хэмжээнд, Б бvтээгдэхvvн нь relativ (харьцангуй) бага байна: Єєрєєр хэлбэл Б бvтээгдэхvvн "харьцангуй зардлын давуу талтай" байна. Англид vvний эсрэгээр 2 барааны vйлдвэрлэлийн зардал Португалитай харьцуулахад ерєнхийдєє "туйлийн их" байгаа юм, гэхдээ бvтээгдэхvvн А арай илvv буюy "харицангуй" их байна. Харьцангуй давуу тал байх ахуйд л 2 улс тєрєлжин дагнаж, худалдаа хийснээр хоюyлаа хожиж, vр дvнд хvрэхэд хангалттай юм. Тvvнчлэн Рикардо "Yндсэн зарчим"-даа єсєлтийн хvчийг аль болох бага хязгаарлаж байдаг татварийн тогтолцоог санал болгож байв. Олон удаагийн парламeнтын хэлэлцvvлэг дээр тэр дайны vед бий болсон улсын єр тєлбєрийг цєєн хэдэн жилийн дотор нэг удаагийн /vндсэн/ хєрєнгийн хувь хvртээлтээр тєлж дуусгахийг санал болгож байжээ. Рикардогийн энэ vндсэн санааг 70 аад онд эдийн засагч Роберт Барро дахин дэмжиж, эдийн засгийг эрчимтэй хєгжvvлэхэд зориулсан улсийн (тєрийн) єр /vvрэг/ нь нийгмийн баялагийг нийтэд нь єсгєж чаддаггvй гэдгийг нотлох гэж оролджээ.Кeйнсийн хэлсэнчилэн "Рикардогийн онол нь Испаний Ариун сvм хийдийн зараал мэт Англи орныг бvрэн байлдан дагуулсан" юм. Бvх тохиолдолд сэтгэгчид тvvний талд шийдэж байлаа. Австрийн эдийн засагч Шумпэтер Рикардогийн хийсвэр Баримт (абстракт аргyмэнт) -аас бодитой биелэх шийдэл (практик) ийг гаргаж авдаг хандлагийг нь"Рикардогийн арга барил" гэж нэрлэсэн байдаг.Рикардогийн онолууд нь ойлгогдохгvй байх нь олонтаа тэгээд ч "няцаахад" хялбар байдлаар тайлбарлагдсан байдаг юм. Гэвч Нoбeлийн шагналт Паул Самyэлсoн "Ricardo was right!" (Рикардогийн зєв байжээ!) гэж зарлаж эхэллээ. Тvvнээс ч ємнє Их Британи болон Италид "Шинэ Рикардонистууд" Рикардогийн єртєгийн болон хуваарилалтийн онолыг гvнзгийрvvлэн судлах ажлыг хийж байлаа. Тvvний хязгаарлагдмал орших газрын хэмжээнээс шалтгаалан капиталийн хуримтлал тодорхой хязгаартай байх тухай бодомж, сэтгэмжvvд нь байгалийн нєєц улам бvр багасаж буй єнєє vед тун чиг шинэ (акtuell), хэрэглээний онолийн хувьд илvv vр дvнтэй, чухал болж байна.

Эх сурвалж "olloo"

2007-05-24T16:13:00.001+08:00

Адам Смит vндэсний эдийн засгийн сонгодог онолыг vндэслэжээ. Тэр Лайссэз-Файгэ /Laissez - Faire/ зарчмыг эсэргvvцдэг байлаа. Адам Смит 1723 Шотландад тєржээ. Тvvний аав нь хvvгээ тєрєхєєс ємнє нас барсан учраас, Адам хvv ээжтэйгээ маш ойр, дотно єсчээ. Тэр харин гэрлээгvй /эхнэр аваагvй/ юм. Адам Гласговын их сургуулид суралцаж байхдаа Шотландын "гэгээрэл" буюу сэргэн мандлын vеийн нэгэн том тєлєєлєгч, ёс суртахууний философич Францис Хvтчэсоноор хичээл заалгаж байжээ. Хожим Оксфордод элсэн суралцаж онцгой чадвараараа гайхагдан, шагшигдаж байсан гэдэг. 1750 онд тэр Гласговийн их сургуулид логикийн профессор болжээ. 1752 онд урьдын Хvтчесоний тэнхимд шилжэв. 1759 онд эхний том бvтээл болох "Ёс суртахууний мэдрэмжийн онол" зохиолоо туурвижээ. Уг ном нь тvvнийг тун богино хугацаанд алдаршуулсан авай. Смитын бvтээлийн гол санаа нь "хvний байгалийн шинж нийгмийн амьдралд хэрхэн илрэх вэ" гэсэн хуучны, уламжилалт гэмээр асуудал байлаа. Смитийнхээр бол тємєр гараар хvний зан суртахуун, vйлдлийг хазаарлан барьж байдаг эрх бvхий албан (хvчний) байгууллагийн хэрэг байхгvй байлаа. Хvн заяа тєєргийнхєє эрхээр єєрийгоо хянаж, уур уцаараа бариж хадгалаад байж чаддаг. Хvн хvнтэйгээ єєрийгоо бодож, хувиа хичээж харьцах дуртай байдаг учраас, єєрийнхоо мєн чанартаан бусадтай аятайхан харьцах гарцаа олчихсон байдаг. Английн филосифич Томас Хоббс vзэхдээ:"... бахархалт хvvхдvvдийн болон vхэж vрэгддэг бурхдын хаан "Левиафон" -гvйгээр буюу бvгдээс хvчирхэг эзэн захирагчийн хязгааргvй эрх мэдэл гэж байхгvй байх юм бол бvгд ни бvдгийнхээ эсрэг тэмцэх нь дахин давтагдсаар байх нь зайлшгvй юм..." гэжээ. Смит vvнийг алдаатай таамаглал гэж vзээд:"... Хэрэв хvнээс бvх хязгаарлалт, дарамтыг нь аваад хаячихвал хамгийн энгийн хирнээ хамгийн тодорхой тєрєлх /байгалийн/ эрх чєлєєний систем бий болох бvлгээ. Хvн хэрвээ шударга ёсний хуулийг зєрчихгvй, бусдийн эрхэнд халдахгvй л байвал тvvнийг єєрийнхєє дураараа, сонирхлоо биелvvлээд явах бvрэн эрх чєлєєг нь олгох /хангах/ хэрэгтэй..." Хvн єєрєє анзаарахгvйгээр, єєрийн мэдэлгvй л "vл vзэгдэх гар"- ийн нєлєєгєєр нийгмийн нийтлэг сонирхолтой холбогдож байдаг. Нэгэн гvнтэнд Смит маш их сэтгэгдэл тєрvvлжээ. Тэгээд уг гvн Смитыг дагавар хvvгийнхээ гэрийн багшаар ажиллахыг санал болгон урижээ. 1764 онд Смит шавийнхаа хамт франц руу аялж, тэнд 2 жил болохдоо их сэтгэгч Волтайрэ, Дидрот, Алэмбэрт нартай уулзаж, физиократуудын сургуулийнхны шилдэгvvд гэгдэхи Франчиз Кюзнею, хожим 16-р Лудвигс хааны сангийн сайд болсон Анна Роберт нартай гvнзгий холбоо тогтоож амжив. Эргэж ирснийхээ дараа Смит 2 дахь том бvтээл нь болох "Yндэстнvvдийн баялгийн шалтгаан ба мєн чанарыг судлах нь" зохиол дээрээ ажиллаж эхэлжээ. Энэ нь 1776 онд хэвлэгдсэн бєгєєд толгой эргэм єндєр амжилтанд хvрсэн байна. Тvvний нэгэн шvтэгч нь: "таны бvтээл бол vндэстнvvдийн худалдааны хууль болох болно" гэж бичиж байв. "Yндэстнvvдийн баялаг" даа Смит хvний хувийн ашиг сонирхолдоо хєтлєгдєн хийж буй vйлдлvvд нийгэмд ямар vр дагавар авчирдагийг дахин шинээр авч vзсэн байлаа. Хамгийн тvрvvнд Смит хvний "шунаг" сэтгэлийн 2 шинж тєрхєд онцгой ач холбогдол єгчээ. Эхнийх нь, тєрєхєєс нь насан эцэстэл нь салахгvй дагаж явдаг, амьдралаа сайжруулах гэсэн нэхэл хатуутай хэрэгцээгээ хангахыг хvн бvр л хvсэж, байнга тэмvvлж байдаг. Нєгєєх нь, хvн угаасаа тєрєлхийн солилцоо, арилжаа хийх хvсэлтэй байдаг. Тvvнийхээр бол: "...хvн бvр солилцоогоор амьдардаг. Хvн бvр их бага, ямар нэг хэмжээгээр наймаачин буюу худалдаачин байдаг. Иргэний нийгэмд хvний баяжих хєрєнгєжих шунал оюуны хувьд биелж таашаагдах боломжтой байдаг бол commercial society (арилжааний нийгэм-?)нь хvний тєрєлхийн занг л тодотгож, тvvнийг илрvvлэн гаргаж байдаг. Тvvнээс гадна Адам Смит: "сайхан амьдралд нэвтрэх тvлхvvр нь эд баялаг гэж vздэг тэгээд тvvнийгээ эрж хайж буй хvмvvс"-ийг тєєрєгдєлд буй гэж сануулан хэлдэг байв. Гэхдээ энэ тєєрєгдєлд сайн тал бий. Учир нь байгаль биднийг энэ маягаар тєєрєгдуулж , "мэхэлсний" vр дvнд хvнийг ямагт идэвхижvvлж, хєдєлгєж байдаг. Баялгийн vндэс нь мерканталистуудын баталж буй шиг дамийн наймаа биш юм. Мєн физиократуудын хэлдэг шиг байгаль ч бас биш юм. Yндэстний баялаг бол хєдєлмєрчдийн (ажилчдийн) бvтээлч ажиллагаа, хvч чармайлтынх нь vр шим, бvтээгдэхvvн болой. Гэхдээ ажилчид хєдєлмєрлєж олсноо, ажлийнхаа vр дvнгээ газрийн эзэд (ландлордс) болон хєэрєнгийн эзэд (капиталист) -vvдтэй заавал хуваалцах хэрэгтэй болдог нь тун харамсмаар. Газрын эздийн талаар Адам нэг их сайн зvйл хэлээгvй байдаг: " ...тэд єєрсдєє тариагvй байж, vрийг нь суулгаагvй байж ургасан хойно нь ургацыг нь авдаг...", Газрын эзэд газраа эзэмшvvлснийхээ тєлєєсєнд газрын тvрээс хэмээх монополи vнэ тогтоож, хэт их мєнгє шаарддаг байжээ. Тэдний хувьд энэ нь vндсэн хєрєнгийнх нь орлого буюу хєдєлмєрийн ашгаас татагдаж буй хамгийн эхний суутгал юм. Тvvнээс гадна газрын эзэд нь тvрээсийнхээ орлогоор олсон мєнгєє хуримтлуулж, газрынхаа vржил шимийг сайжруулж, тордохийн оронд хамаг мєнгєє феодалын хоцрогдсон, хэт ихэмсэг маяглалд зарцуулаад, vрэн таран хийдэг. Смитын мєнгє, санхvv, худалдаа, vйлдвэрлэлийнхний байнга дээшээ тэмvvлж, урагшилж байдаг хэсгийн (капиталист ангийн) талаар гаргасан дvгнэлт нь 2 талтай. Нэг талаар тэд бол хєгжил дэвшлийг авч явдаг хэсэг юм. Нєгєє талаас тэд бол хэт хувиа хичээдэг улс гэдгийг сануулж байлаа. Хууль тогтоогчид тэднийг байнга сонсож, тэдний vгэнд орж байх хэрэггvй юм. Тэдний санал бол олон нийтийн нийтлэг ашиг сонирхолтой хэзээ ч таарахгvй, ердєє цєєн хvмvvсээс бvрдэх бvлгээс л ирж буй гэдгийг анхаарах хэрэгтэй. Тэд олон тvмнийг хуурах мэхлэх сонирхолтой ч байж болно. Смит зарим тєсєєллvvдийг цэгцэлсэн. Тухайлбал vйлдвэр эрхлэгчийн орлогоос бий болох ашиг гэдэг нь vйлдвэрлэл эрхлэгчийн цалингийн нэг хэлбэр юм: Ашиг чєлєєт єрсєлдєєний явцад тухайн капиталийн хvрээнд бий болдог. Энэ бол ердєє капиталийн хvvг л илэрхийлж байгаа юм. Энэ нь vйлдвэрийн чармайж ажилласний эцэст олж буй шагнал (бодит ашиг?) бол биш юм. Капиталийн ашиг нь газрийн эздийн тvрээсийн орлогийн адил ажлийн (хєэдєлмєрийн) орлогоос суутгах татааснаас бvрдэж байдаг. Гэхдээ газрын тvрээсийн орлогоос ялгаатай тал нь, капитал бол хуримтлуулах, хєрєнгє оруулах гэх зэрэг ашигтай /социал/ vйлийн vр дvн юм. Мєн энэ ашиг нь дахин илvv их ашиг авчирах учиртай шинэ капиталийн vндсэн эх vvсвэр болдог. Капитал эзэмшигч нар буюу хєрєнгєтнvvд нь нийгэмд хэрэгтэй vvрэг гvйцэтгэдэг юм. Тэд капиталаа арвижуулж, хуримтлалийг ихэсгэснээр, улсийн эдийн засаг єснє., vvнийг дагаад ажилчдад ногдох хувь ч мєн адил єсдєг. Ажилчин хvний хувь заяаны талаар Адам Смит илvv их анхаарсан байдаг. Ажилчин хvний нєхцєл байдал сайжрахгvй л юм бол капиталистууд єєрсдийгєє ємнєх vеийнхнээсээ илvv тvвшинд хvрсэн гэдгийг батлах гэж оролдоод яах ч юм билээ? Ажилчид биеийнхээ хvч , єєрсдийн хєдєлмєрєєс єєр бараг юу ч эзэмшихгvй байна. Нийгмийн баялагийг бий болгоход оруулж буй ажилчдийн хувь нэмэр нь, тэдний ямар шуу цалингаар ямар ажил олж байна вэ гэдгээс их хамаарна. "Хvний ажил, хєдєлмєр дээрээ эзэмшиж буй ємч буюу, хvний ажлийн байр бол- хамгийн нандин, хэзээ ч эвдэж болшгvй бєгєєд бусад бvх ємчийн анхдагч суурь нь юм аа." Хэн нэгнийг 2 гараа хєдєлгєн, амь зуулгаа залгуулах ажил хийх гэж байхад нь саад болох юм бол энэ нь"уг ємчийг /эдлэх эрхийг/ нь илэрхий зєрчиж буй тун бvдvvлэг хэрэг юм". Смитийн эдийн засаг, нийгмийн динамик онолын хамгийн гол , хамгийн чухал цэг нь хєдєлмєрийн хуваарь байлаа: -Энэ нь нэг хvнд оногдох орлого єссєнєєр, дэлхийн эдийн засгийг улам бvр чинээлэг болгодог. -Энэ нь хєдєлмєр, капиталийн хэрэглээний бvтээмжийг сайжруулж, дагнан тєрєлжсний ашгийг бий болгох ба, шинэ бvтээгдэхvvний vйлдвэрлэл, шинэ бvтээгдэхvvний тухай санаа тєрvvлдэг. Хєдєлмєрийн хуваарь нь тvvний хувьд эдийн засгийн хєгжил, дэвшил гэдэгтэй бараг ижил сонсогдож байв. Хєдєлмєрийн хуваарийг илvv гvнзгийрvvлэхийн тулд зах зээл єсєн тэлж байх ёстой. Vvний тулд хийх эхний алхам нь худалдаанд саад болж буй саад тотгорийг багасгах, чєлєєт худалдааг vндсэн уриа, лоозонгоо болгох. Дараагийнх нь найдвартай тээврийн зам харилцааг бvтээн байгуулах. Vvнийг арчилж тордох, хамгаалж байх нь улсын /тєрийн/ нэг гол vvрэг байх ёстой. Зах зээлvvдийн єсєлт нь хувийн хєрєнгийн хуримтлалаас бий болох хангалттай хэмжээний ашиг орлогоос их хамаарна. Ажилчны хувьд єсєн нэмэгдэж буй хєдєлмєрийн хуваарь нь илvv єндєр цалин авах боломжийг хангах боловч, илvv их ажил хийхийг шаардах болно, гэхдээ энэ єндєр цалин нь капитал эзэмшигчдэд хохирол учруулахгvй байх ёстой. "...Хаана цалин єндєр байна тэнд ажиллагсад, бага цалинтай газрийн хvмvvсээс илvv идэвхитэй, илvv нягт нямбай, илvv хурдан ажилладаг болохтой байнга тааралдаж болно..." Гэхдээ хєдєлмєрийн хуваарь-д нэг сул тал бий. "...Ажилчид нэгэн хэвийн хєдєлгєєн гvйцэтгэж амьдралаа єнгєрєєснєєр, мэдлэг боловсролгvй, "маанагдуу" болох бєгєєд иргэн хvний энгийн vvргээ биелvvлэх чадваргvй болно. Хамгийн эвгvй нь дайны цагт улсаа хамгаалах vед..." Тэгэхээр ерєнхий боловсрол олгох, цэрэгт татах, бие бялдар ёс суртахууний хvмvvжил олгох нь зайлшгvй чухал. "Байгалийн /жам ёсний/ эрх чєлєєний системд" -д ч мєн адил ажилчинд ажлийнх нь орлогоос зарим хэсгийг нь олгохгvй (єгдєггvй). Энэ хэсгээс нь капитал руу тvлхvv оруулах ёстой. Тэгснээр нийт бvтээгдэхvvн илvv хурдан єснє: " сайн удирдлагатай, сайтар зохион байгуулагдсан нийгэмд бvхий л ажил, хєдєлмєрийг "хєдєлмєрийн хуваарь"-т оруулж чадах юм бол vйлдвэрлэл нь хязгааргvй олон дахин єсєх боломжтой болно. Мєн энэ нийтийн баялаг нь нийгмийн хамгийн доод давхаргад хvртэл хvртэж байх ёстой. Ажилчдын нєхцєл байдал нь сэхээтэнvvд болон бусад ангийнхны дунджаас мэдээж доогуур байна. Гэхдээ "либерал харилцаа, тэгш эрх, эрх чєлєє, шударга ёс" гэдэг зарчмийн дор байгаагийн хувьд бусад нийгэмд байгаа ажилчдаас арай дээр л байх ёстой. Материаллаг нєхцєл нь дээшлээд ирэхээр, тэдний амьдрал сайжирч, єєрсдийгоо мэдрэх /таатай/ мэдрэмж нь илvv єсєхийн зэрэгцээ, язгууртнууд, сvм хийдийнхнээс хараат бус хэсэг бvрэлдэн бий болно. Иймэрхvv маягаар хєрєнгє эзэмшигчдийн амин хувиа хичээх vзэл нь нийгмийн хєгжил дэвшлийн гайхалтай сайн эх vvсвэр, эх ундарга нь болж байдаг. Смит онолын хувьд Лайссэз-Файрэ зарчмийг буруу гэж vздэг байж. Тvvний шvvмжилэл нь тєрийн оролцооны эсрэг биш, харин тvvний сул талуудыг, тvvнийг буруугаар ашиглахын эсрэг чиглэж байв. Yндсэндээ бол тєр нь хувийнхан хvлээн авах дургvй юм уу, хvсэхгvй байгаа ажил vvргvvдийг л хvлээн авах ёстой. Тєр засаг нь "хvний ухаан санаанд багтамгvй" vvргvvд тухайлбал vйлдвэрлэлийг удирдах, тєлєвлєх зэрэг vvргvvдээс зайлсхийх ёстой. Зах зээл єєрєє бvхнийг илvv дээр зохицуулна. Єрсєлдєєн нь хэн нэгний эрх мэдлийг багасгаж дарж байдаг. Хаана зах зээл болохгvй байна, хаана хэт монопольчлол ноёрхож байна тэнд л тєрийн оролцоо хэрэгтэй. Засгийн газар нь vр дvнтэй, ашигтай зохицуулалт, удирдлагийн арга барилууд, бvтээмж єндєртэй захиргааны байгууллагуудын талаар ямагт эрэлхийлж, хайж байх vvрэгтэй. "...Хvний нийгэм гэдэг асар том шатрын хєлєг мэт. Шатрын дvрснууд нь єєрийн хєдлєх хуультай (дvрэмтэй) байдаг. Мєн хууль тогтоогчдын тэднийг албадан оруулж буй хууль гэж буй. Энэ 2 хууль нэг зvгт, нэг чиглэлд нийцэн зохицож байвал хvний нийгмийн тоглоом хялбар, хоорондоо зохицонгуй, магадгvй жаргалтай тэнvvн бас амжилттай байх ажгуу..." "...Хэрвээ энэ 2 хууль бие биенийхээ эсрэг юм уу хоорондоо зєрчилдєж байвал тоглоом муудаад явчихна. Тэгээд ч нийгэмд эмх замбараагvй байдал тогтоно..." Смит 1778 онд Шотландын гаалийн хороонд орж ажиллаж байх vедээ, дамийн наймаа гараад байдгийн учрыг тайлбарлахдаа, мєн л дээрхи 2 хуультай холбож байжээ. Хэрвээ тэр сонирхол нь чухал биш гэж vзэх юм бол яаж яваад хvн гэмт хэрэгтэн болоод байна вэ? /Тэр дамын наймаа хийж буй шалтгаан, сонирхол нь тухайн хvний хувьд бас нэгэн "хууль" юм/ Тvvний боловсруулсан "улс юу хийх ёстой вэ" гэдгийг тусгасан тєрийн зохицуулалтын жагсаалт их урт байлаа. Тэр нь банкийг хэрхэн удирдах, татварийн тухай, зээлийн хvvг хянахаас авахуулаад, архиний хэрэглээг багасгах, архидалттай тэмцэхийн тулд урлаг соёлын арга хэмжээ зохион байгуулах зэрэг хvртэл багтаж байлаа. Энэ тохиолдолд тvvний "Vл vзэгдэх гар" нь харин ч эсрэгээр хамгийн их vзэгдэж, харагдаж болох эд юм байна гэмээр байлаа. Адам Смит 1790 оний 7 сарын 17-нд Эдинбург хотноо нас баржээ. 200 жилийн дараа ч гэсэн тvvний тухай ярьсаар, тvvний онол амьдарсаар. Асар том социал уналт, хямралаас зайлсхийхийн тулд Зvvн Европд байсан хєдєлмєрийн хуваарийг яаран устгаж хаях хэрэггvй байсан юм. Уг нь бол шинэ тєрж буй ардчилалд, эрх чєэлєєнд нь ч гэсэн социал буюу нийгмийн хариуцлага гэж юм байдгийг тэд ойлгох л учиртай. "...Ямар ч засгийн газар нийт нийгмийн аюулгvй байдалд заналхийлж буй хэсэг, бvлэг хувь хvмvvсийн эрх чєлєєг хууль дvрэм, эрх зvйн зохицуулалтаар бариж, хязгаарлаж байх ёстой. Хэт эрх чєлєє эдлэгчид нь дураараа аашилагч, зоргоороо авирлагч нар л байдаг..." Зах зээлийн эдийн засаг бол ямар ч ёс суртахуунгvй зvйл биш ээ гэдгийг хаа хаанаа ойлгох учиртай. Мєн дэглэмийн єєрчилєлтийн vед, маргаашийн явдлыг єнєєдєр журамлаж зохицуулах боломж бага байх юм. Гэхдээ нийгэм нь :"...шударга бус байдлын ноёрхлыг хайр найргvй устгах хэрэгтэй..." Тушаалын эдийн засгаас зах зээлийн эдийн засаг руу хийж буй энэ шилжилтийн туршлага нь зарим газар бvтэлгvйтэж, ямар нэг байдлаар хvндрэл бэрхшээлтэй тулгарч байна. Vvний гол шалтгаануудийн нэг нь "зах зээлийн эдийн засаг гэж юу болох, тэр юуг чадах, юууг чадахгvй" гэдэг талаар хангалттай, бvрэн зєв ойлголт байхгvй байсанд оршино. Барууны зєвлєхvvд ч уг нь энэ тал дээр ажилласаар байсан тул хариуцлагаас хvлээлцэх л учиртай. Тэдний зєвлєж байсан Рэцэптvvд (жорууд) нь тухайн орчныхоо нарийн онцлогийг харгалзаагvй байхаас гадна, зах зээл нь єєрєє их тогтворгvй, ороо бусгаа байдаг учир, тvvнд тэр бvр зохицохгvй байсан.

Эх сурвалж ''olloo''

Жон Майнард Кейнс

2007-05-24T16:04:00.000+08:00

Жон Майнард Кейнс эдийн засгийн онолд хувьсгал хийжээ. Тvvний санаанууд зарим vед буруушаагдан зэмлэгдэж байсан ч, єнєє vед дахин сэргэж буй мэт ээ. Амьд ахуй цагтаа л Кейнс дэлхий дахинаа алдаршсан байв. 1936 онд анх удаа олны хvртээл болсон тvvний гол бvтээл нь тухайн жилдээ л эх орон Британид 2 дахин, Америкт нэг удаа тус тус хэвлэгдсэний сацуу 12 хэлээр орчуулагдсан байна.Кейнсийг хэрхэн илтгэл тавьсан талаар тvvний нэг хамтран зvтгэгч дорхи маягаар бичиж vлдээсэн байдаг:"Америкчvvд яг л ховсдуулж буй мэт, тэдний ємнє хэн нэгэн бурханы элч ариун гэгээн хоолойгоор дуун хайлж, бvхий л танхимийг гэрэлтvvлэн гийгvvлж байх мэт санагдаж байлаа. Тvvнийг илтгэлээ тавиад дуусан хойно ямар нэг асуух зvйл, эсэргvvцсэн маргаан, ойлгоогvйгээс vvдэлтэй тодуулан лавлах зэрэг нь бараг гараагvй болой"Тvvний онолыг оруулах гэж бємбєрцєг даяр сурах бичгvvдийг шинэчлэн боловсруулж байв.70 аад оны эхээр Америкийн ерєнхийлєгч Ричард Никсон : "Бид бvгд Кейнсчvvд" гэж хэлсэн гэдэг. Эдийн засагчдийн хувьд Кэйнсийн онол дээр баримжаалж байж ахиж дэвших, тийм л цаг vе эхэлсэн байлаа. Одоо ч гэсэн євєр зуураа єрсєлдєн буй онолын олон урсгал дотроос кейнсийг залгамжилагчид тэргvvн эгнээнд буй ажээ. Кейнс 1883 оний 7 сарын 5 нд Кембриж-д тєржээ. Тvvний эцэг тэндхийн сургуульд Логик, Улс тєрийн эдийн засгийн хичээл заадаг байв. Ээж нь Наунхамийн коллежийн анхны эмэгтэй оютнуудийн нэг байсан агаад улмаар тєрсєн нутагтаа улс тєр, нийгмийн ажил эрхэлж байжээ. Аав нь Кейнст хичээл номынх нь талаар чангахан шаардлага тавиж єсгєсєн гэдэг.Кейнс сургуульдаа болон суралцсан бvхий л жилvvддээ гялалзсан амижлт vзvvлж байлаа. Дээд сургуулиа тєгсєєд Энэтхэгт 2 жил ажилласныы дараа Кембрижийн Их сургуульд багшилжээ. Тvvний зэрэгцээ тэр Лондоны Блоомсбери дvvргийн Урлагийнхан болоод Зохиолчдын бvлэгт нэгдсэн байна. Энэ нь тvvнд нилээн нєлєє vзvvлж, хувь хvний бие даасан байдлийг гойд эрхэмлэн vздэг болсон байлаа.Мєн "ердийн" бvхний эсрэг "євєрмєц байхуйн урлаг"-т суралцаж байв гэх. 1919 оний Вeрсайлийн энхийн хэлэлцээрт, Кейнс Британы сангийн яамны ахлах хэлцэлцээ хийгчээр оролцжээ. Энэ нь тvvний цєхрєнг нь барсан ажил байсан гэдэг. Европ эвдрэн сvйрч єлсгєлєн гуйланчлалд автсан байлаа. Гэвч дэлхийн нэгдvгээр дайны ялагч талууд уг тивийг дахин хєл дээр нь босгох талаар ямар ч арга хэмжээ авахгvй байсан. Мєн : нам цохиулсан Германы эдийн засгийн хvч чадлийг сэргээж улмаар Европыг дахин сэхээхэд ашиглахийн оронд тэнгэрт тулсан хэт єндєр дайны тєлбєр нэхэж, эдийн засгийг нь улам боомилон "дvvжилж" байлаа. 1918 оны намар холбоотнууд Герман улстай: "эзлэн тvрэмгийлэхгvй, дайны тєлбєр нэхэхгvй" гээр энхийн гэрээ байгуулъя гэж амалчихаад, яг цагаа болохоор Версайльд vгээс буцаж, шууд тулгаж байгаад тэр тун их эгдvvцэж байжээ. 1919 оний 6 сарын 7 д тэр ажилаасаа гарчээ. Тэгээд хэдхэн сарийн дотор "Энхийн хэлэлцээний эдийн засгийн vр дагавар" гэдэг зэгсэн амжилтанд хvрсэн номоо бичсэн нь тэр даруйдаа тvvнд нэр алдарийг авчирчээ.Магадгvй энэ нь тvvний, хожмийн амьдралд тусаа єгсєн, хамгийн vр нєлєєтэй ном нь байсан байж ч болох юм. Учир нь дэлхийн II дайны дараа барууны холбоотнуудад уг бvтээл нь гvнзгий нєлєєлж, 1945 оноос хойш Баруун Европыг дахин сэргээн босгоход маш чухал хувь нэмэр болсон гэдэг.Хожим Кейнс Даатгал болон Хєрєнгє оруулалтийн менежэрээр ажиллаж, арвин орлого хуримтлуулсан гэдэг. Тvvний шавь Жоан Робинсоний хэлснээр: "Кейнс бол мєнгє олох авьяастай хvн. Yvндээ их цаг зарцуулж, хvч заран тvvртэх нь vгvй" Энэ алба нь тvvнд ажил, амьдралын сайн туршлага болохын зэрэгцээ, санхvvгийн хувьд хvчирхэгжин бие даах боломж олгож байв. Харин онолын хvрээнд тvvнд илvv хvндэтгэл хэрэггvй байлаа. 1925 онд тэр Оросын балетын (сонгодог) бvжигчин Лидия Лопкова тай гэрлэжээ. 1929 оны 10 сард дэлхийн их хямрал эхлэв. Урьд ємнє нь хямралууд болдог л байсан. Гэвч дайн дажингvй, энхийн цагт эдийн засаг ийм аймшигтай байдалд орж байсан нь vгvй. Зєвхєн Гeрманд л гэхэд 1932 онд 6 сая ажилгvйчvvд тоологдсон байна. Уг хямрал нь хэмжээ хязгааргvй урт удаан vргэлжилэх тєлєвтэй нь байдлыг улам хvндрvvлж байх ажээ.Сурах бичигт vvнд тохирох "жор", зvйл огтоос алга байлаа. Зах зээлийн эдийн засагт "vнэн гэгдэхь онолын дагуу" бол хямралын vед ажилгvйчvvд цалинд нєлєєлнє. Цалин буурснаар vйлдвэрийн эзэд илvv олон ажилчид авч ажиллуулах болно. Ингэснээр ажилгvйдэл эргээд устана.Гэвч амьдрал дээр бодит байдал єєрєєр харагдаж байлаа. : Yйлдвэрvvд хоосон, гэвч тvvний ємнє ажилгvйчvvдийн уртаас урт дараалал эгнээстэй. Yйлдвэрvvд ямар нэг зvйл vйлдвэрлэх нь утга учиргvй хэрэг болох байлаа. Ямар ч эрэлт байхгvй, бvтээгдэхvvнийг нь хэн ч худалдан авахгvй байлаа. Ямар тахил нь буруу єрєгдчихєв єє? Наполеоны vед амьдарч байсан, Францын онолч Жеан Баптист Сейгээр нэрлэгдсэн, Сей-ийн онолоор бол: Нийлvvлэлт нь єєрєє тасралтгvй єсєх эрэлтийг бий болгох учиртай байлаа. Yйлдвэрлэгч бvр худалдан авагч юм. Хаа нэгтээ шинэ vйлдвэр баригдлаа. Тэгвэл уг шинээр нээгдсэн vйлдвэр худалдан авагчаа олж л таарна. Ингээд уг шинэ vйлдвэрт ажиллаж буй ажилчид, дарга нар, тvшмэлvvд , эзэд нь орлогоороо єєр ямар нэг бараа худалдан авна. /эрэлт vvсгэнэ. /Гэвч буруу зvйл (хvн авахааргvй) нийлvvлэгдэж буй бол богино хугацааний дотор нилээд хvндрэлтэй асуудлууд vvсэх юм. Мєн удаан vргэлжилэх урт хугацаанд , эрэлт хэтэрхий бага байвал уг онол нь биелэх боломжгvй болж байгаа юм. "Тvvнчилэн хvний хадгалах , хуримтлуулах эрмэлзэл бол нэг их ярвигтай асуудал биш юм. Яагаад гэвэл мєнгєний vнэ болох хvv нь хадгаламж болон хєрєнгє оруулалтын зээлийн тэнцвэрийг зохицуулж байдаг"Яг vvн руу Кейнс довтолж няцаасан нь 1936 онд хэвлэгдсэн "Хєдєлмєр эрхлэлт, Хvv, Мєнгєний ерєнхий онол" хэмээх гол бvтээлд нь тусгалаа олжээ. :"Мєнгєний зах зээлд, хvмvvс хєрєнгийнхєє зарим хэсгийг кассандаа хєдєлгєєнгvй (нам дарж) байлгаж байдаг. Тэд vvнийгээ ямар нэг хvндрэлтэй vед хэрэглэхээр, эсвэл хожим ашиг олохоор, vгvй бол ердєє л болгоомжилон хаширлах vvднээс уг аргийг хэрэглэдэг. Ийм "хадгалахийг илvvд vзэхvй" нь тодорхой цаг vед хэт тархан дэлгэрснээр эдийн засгийн нийт эргэлт, коньюунктурыг "боож" эхэлдэг.Мєнгє тvгжигдсэн учраас эрэлт унана. Мєн урт хугацаатайгаар хєрєнгє оруулах, мєнгє байршуулах газар олдохгvй байгаа vед Мєнгє нь зээлийн хvvг хангалттай єндєр хэмжээнд єсгєж чадахгvй. Yvнтэй зэрэгцэн дутагдан буй эрэлтээс шалтгаалан нийт хєрєнгє оруулалт зогсоно"Мэргэжлийн хєрєнгє оруулагч, мєнгє байршуулагчийн хувьд тэр юу ярьж байгаагаа сайн мэдэж байлаа. Хэрэв "одоо нэрлэсэн цалин буурах юм бол хэрэглээний зардал хэмээх нєхцєл байдлийг аварч болох сvvлийн боломж замхран алга болно."Амьдрал дээр vнэ болон цалин нь онолчдийн баталж буй шиг удаан хугацааны турш хоорондоо "уян хатан зохициод" байж чадахгvй юм. (vнэ цалин 2 ийн хооронд маш бага хамаарал бий.) Зєвхєн энэ шалтгаанаар эдийн засаг хэмээх аварга тєхєєрємжийн дамжуулга руу "элс шороо орж " гацаадаг. Мєн "...зах зээлийн систем нь єєрєє бvрэн хєэдєлмєр эрхлэлтийг бий болгоно гэж байхгvй. Иймээс тєрийн оролцоо зайлшгvй хэрэгтэй. Улсаас хєрєнгє оруулалт-г дэмжиж урамшуулж байх ёстой...""Шуурга оволзон ширvvсч буй ороо бусгаа цагт эдийн засагчид бидэнд юy ч хэлж чадахгvй. Xарин салхи намжиж далай дахин тогтуун болсон vед л тэд..," гэж бичиж байлаа. Тэгээд тэрээр юм л бол "урт хугацааны дараа байдал сайжирна" гэж айлддаг эдийн засагчдийг шоолж, "урт хугацаанд бол бид бvгд vхнэ шvv дээ " гэдэг алдарт vгээ хэлсэн байдаг. Кейнс мянга мянган эдийн засагчдийн нvдийг нээж єгчээ. Мєнгє бол ямар ч гэмгvй ердєє л дамжуулах хэрэгсэл тєдий эд биш юм аа. Харин ч энэ нь хvнд хэцvv, урт удаан vргэлжилж болox хямрал, саатлийн эх vндэс болдог юм. Энэ илэрхийлэл нь одоо хир нь мєнгєний салбарт гарч буй ээлжит маргааны явцад ч гэсэн шинэ, актуэлл хэвээрээ байж, vнэ цэнээ алдаагvй л байна. Кейнс "олон улсын Клеаринг Унион байгуулах саналууд" хэмээх сvvлийн бvтээлдээ олон улсын мєнгєний (валютын) хэм хэмжээ, дvрэм журам ямар байвал зvгээр вэ гэдгийг судалж vзжээ. Тэр "Банкор" /Bancor/ гэж нэрлэсэн "дэлхийн мєэнгє"-ний зарцуулалтын талаар сануулан бичиж байв. 1970 аад оноос олон улсын валютын сан хэдий тєгс боловсруулаагvй ч "онцгой татах эрх" гэдгийг бий болгожээ.Одоо ч гэсэн олон, олон эдийн засагчид энэ замаар цаашид vргэлжилvvлэн "замнах" талаар санал нэгтэй буй.Кейнс хэрэглээний функц гэмээр цоо шинэ аналитк (тооцох арга) хэрэгслийг бий болгох гэсэн оролдлогийг эхлvvлсэн юм. Yvнгvйгээр эдийн засгийн шинжлэх ухааны"гарийн багаж" -нуудийг тєсєєлєхийн аргагvй.Цалин болон vнэ 2 ийн хооронд уялдаа холбоо бараг байхгvй, байлаа ч тэр нь их хойрго хєшvvн байдаг нь зах зээлийн нєхцєл байдлыг хvндрvvлдэг болохыг Кейнс ажиглажээ. Энэ "хойрго хєшvvн" байдлаас болон мєнгєний урсгалд гарч буй саатал гацаанаас ангижирах арга нь: "Тєр нєхцєл байдлаа засан тохинуулахын тулд єєрийн эдийн засгийн хvч нєєцєє тодорхой зорилготойгоор хаа шаардлагатай байгаа газар байршуулах " болой. Тvvний энэ ажиглалт, арга хэмжээ нь 1990 ээд онд ч тэр vнэн гэдэг нь батлагдсан юм.1930 аад онд : Хєрєнгє оруулалтын урсгалыг єдєєж сайжруулахийн тулд улсаас мєнгє зээлэх хэрэгтэй гэдэг нь тодорхой байлаа. Кейнс тухайн цаг vедээ Америкийн ерєнхийлєгч Франклин Д. Рузвелтийн санаачилгийг идэвхитэй хамгаалж, дэмжиж байсан гэдэг. Кейнсийг (1946) нас барсаны хойно ч тvvний залгамжилгчид vvнийг нь ягштал баримталсаар байлаа.Тэдний сурах бичгvvдэд гидравлик (усний тэнцэл зvй) тай зvйрлэж болох Кейнсийн санаа гvнзгий илэрч байдаг :"Тeр мєнгєний крант (гоожуур) -ыг чангалах эсвэл сулруулах замаар єєрийн хvссэнээр эдийн засгийг єдєєж урамшуулах эсвэл тогтворжуулан, намсгаж чадах юм аа"Энэ онолын дагуу бол хямралын vед улс єєрийн зардлын сувгийг онгойлгосноор эдийн засгийг эрчимжvvлнэ.Гэвч энэ философи нь 1970 аад онд "дампуурч" эхэлсэн юм. Зардлыг ихэсгэснээр эдийн засгийн єсєлтийн оронд улсийн тєсвийн хомсдол бий болж, улмаар єєр нэгэн сєрєг vр дагавар болох инфляци ихэсч байлаа. Зах зээлийн эдийн засаг нь Кейнсийн олж нэрлээгvй, огт єєр шалтгааны улмаас хямарч доройтдог байж болох юм. Кейнс эдийн засгийн гол гол асуудлуудаар хэрэглэхэд амар, цэгцтэй олон сайхан санаа, судалгааны аргачлалуудыг vлдээжээ. Мэдээж тэр нь бvх асуултанд хариулж чадах цорын ганц ерєнхий онол бол биш байлаа.

Эх сурвалж ''olloo''

Суутнуудын этгээд зуршлууд

2007-05-22T17:16:00.000+08:00

Бенжамин Франклин. Их ажил эхлэхийнхээ ємнє vргэлж аварга том бяслаг идэж дуусгадаг байж.Иоган Гете. Агааргvй шахам орчинд єєрийгєє тvгжиж ажиллах дуртай байжээ.Оноре де Бальзак. 5-7 аяга кофе ууж байж л сая ажилдаа ордог байж. Тэрбээр амьдралынхаа туршид 50 мянга орчим аяга кофе уусан гэж єєрєє тооцоолж байсан гэнэ. Мєн тэрбээр суут хvнийг хvндлэхдээ байнга малгайгаа авдаг байсан гэнэ. Харин тvvний бодлоор ганц суут хvн нь тэр єєрєє байжээ. Єєрєєр хэлбэл, тэр єєрийгєє толинд харах тоолондоо малгайгаа аван мэхийдэг байж.

XX зууны хамгийн суут ухаантнуудын нэг Альберт Эйнштейн оймс огт ємсдєггvй байжээ. 2006 онд тvvний хувийн захидлуудыг судлагчид, эхнэртээ бичсэн нэгэн захидалдаа энэхvv жижигхэн нууцаа дэлгэснийг илрvvлсэн байна. "Би хамгийн єндєр хэмжээний уулзалт, ёслолд ч оймсгvй очдог байсан. Оймсгvй хєлєє єндєр vнэтэй гутлынхаа цаана нуучихдаг байлаа" гэж Эйнштэйн тэрхvv захиандаа дурдсан байжээ. Мєн тэрбээр хийл хєгжим тоглож, дугуй унах тун дуртай байсан гэдэг.

Харин Уинстон Черчилль нойрсох бvртээ орны шинэ даавуу хэрэглэдэг байсан гэнэ. Заримдаа зочид буудалд хоноглохдоо тэрбээр хоёр ор тавихыг шаарддаг байж, Шєнє сэрээд Черчилль унтаж байсан ороо сольж нєгєє дээр нь гарч унтдаг байжээ. Энэ нь тvvний орондоо бие засчихдаг байсантай холбоотой. Мєн тэрбээр тоглоомон цэрэг цуглуулах маш их дуртай байлаа. Хожим тvvний гэрээс хэдэн ч армибvрдvvлж болохоор олон тооны тоглоомон цэрэг гарсан гэдэг.

Сальвадор Дали, Нью-Йоркт уншсан нэгэн лекцэн дээрээ далайн давалгааны зурагтай хvрэм, усан цэргийн малгай ємсєж ирсэнд хvмvvс ихэд гайхширчээ. Тэгтэл Дали "Ийм хувцастай байвал оюун санааны гvнд умбаж шумбахад арай амар байх болно" гэж тун тайван хэлсэн гэдэг. Мєн тэрбээр нэгэн лекцэн дээрээ "Би заримдаа ээжийнхээ хєрєг рvv нулимдаг. Энэ нь надад их таашаал єгдєг юм" гэж хэлж байжээ.Алдарт жанжин Александр Суворов оройн 18 цагт унтаад шєнийн хоёр цагт сэрдэг байж. Тэрбээр шєнийн хоёр цагт босонгуутаа, хvйтэн усаар бие арчингаа "Ку-ка-ре-ку" хэмээн яг л тахиа шиг донгоддог байсан гэнэ. Тэр vргэлж хуучирч муудсан гутлаа ємсєж явах бєгєєд томоохон албан тушаалтнуудыг гэртээ урьчихаад, унтлагын хувцастайгаа хvлээн авдаг зуршилтай байж. Мєн тэрбээр цэргvvдээ гэрлvvлэх тундуртай байсан гэнэ. Нуруугаар ойролцоо хvмvvсийг сонгож аваад нэг хосыг тус бvр хорин удаа гэрлvvлэх нь тvvнии хамгийн дуртай "ажил"-ын нэг байлаа.

Эд баялагийн тэгш хувиарлалт гагцхvv тоталитар дэглэмийн vед л хангагдах боломжтой

2007-05-16T18:32:00.000+08:00

Ф.А. Хаек (1892- 1992)

Ф.А Хаек нь орчин үеийн австрийн эдийн засагчид дундаас хамгийн алдартай нь яах аргагүй мөн билээ. Хаек нь Фридрик Фон Вайзерийн шавь , Людвиг Фон Мизесийн хамтран зүтгэгч мөн хамгийн чухал нь тэрээр гайхалтай Австрийн сургуулийн онолчдын үеийн төлөөлөгч юм. Хаек нь эдгээр олон австрийн гайхамшигт санаа бүхий онолчид дотроос англи хэлтнүүдийн ертөнцөд хамгийн их амжилтад хүрсэн нэгэн байлаа. 1967 онд Жон Хикс “1930-аад оны эдийн засгийн шийдвэрлэх үеийн түүхийг бичье гэвэл профессор Хаек уг гунигт түүхийн гол баатруудын нэг гарцаагүй байх болно” хэмээн хэлсэн байдаг. Хаекийн шинэ онол нь Кейнсийн шинэ онолын үндсэн өрсөлдөгч болж байсан тэр үе ч одоо бараг мартагдсан /Хикс 1967 x 203/. Харамсалтай нь Хаекийн Бизнесийн мөчлөгийн (bisiness cycle) -ийн тухай онол эцсийн эцэст Кейнсийн хувьсгалд дарагдсан билээ. Гэвч 1974 онд Хаек, Свид Гуннар Мюрдалын хамтаар эдийн засгийн шинжлэх ухааны хүрээнд Нобелийн шагнал хүртсэнээр түүний бүтээл дахин хүн төрлөхтний анхааралд буцаж ирсэн гэж хэлж болно. Хаек нь 70 жилийн туршид их хэмжээний бүтээл бичсэн нэгэн юм. Одоогоор түүний 19 ботиос бүтсэн бүтээлүүдийн цуглуулга Чикагогийн Press & Routledge их сургуулиас хэвлэгдэн гарч байгаа юм байна. Амьдрал ба ажилХаекийн амьдрал 20-зууны туршид үргэлжилсэн бөгөөд тэрээр амьдралынхаа туршид дэлхийн хамгийн оюунлаг хүмүүсийн хүрээнд амьдарч ирсэн байна. Фридрих Август Фон Хаек 1899 онд Венийн язгууртан айлын гэрт мэндэлжээ. Хаек Венийн их сургуульд суралцан хууль зүй болон улс төр судлалын ухаанаар докторын зэрэг 1921 ба 1923 онд хүртэжээ. Тэрээр дөнгөж дэлхийн I дайны дараа 19 насандаа Венийн их сургуульд элссэн бөгөөд уг сургууль нь тухайн үедээ дэлхийд эдийн засгийн чиглэлээр хамгийн шилдэг 3 сургууль болох Стокголмын их сургууль, Кембридж ба Венийн их сургууль хэмээн тооцогдож байсан шилдэг сургууль юм. Тэрээр хуулийн чиглэлээр суралцаж байсан хэдий ч түүний гол сонирхдог зүйлүүд нь эдийн засаг ба сэтгэл судлал байлаа. Тэр үеийн болоод түүнээс хойшх олон эдийн засгийн оюутнуудын нэгэн адилаар Хаек эдийн засгийн хичээлүүдийг зөвхөн өөрийн ашиг сонирхолын үүднээс бус харин тэр үеийн нийгмийн байдлыг сайжруулхыг хүссэндээ сонгож байсан юм. Үүний нэг гол хүчин зүйл нь дайны дараах Венийн ядуу зүдүү байдал байсан байх. Тэр үед социализм бол асуудлыг шийдэх арга зам мэт санагдаж байлаа. 1922-онд Мизес “Die Gemeinwirtschaft“ хэмээх бүтээл гаргасан нь сүүлд Социализм хэмээн орчуулагдсан билээ . Хаек хэлэхдээ “Энэхүү номыг анх гарч ирэхэд уншсан миний үеийн залуус бүгд дэлхийг өөр янзаар харсан юм” хэмээжээ. Мизесийг төгөлдөржүүлэх Социализм хэмээх 2 жилийн өмнөх нийтлэлд эдийн засгийн тооцоо нь хөрөнгийн үйлдвэрлэлийн зах зээлийг шаарддаг бөгөөд ийм эдийн засаг байхгүй тохиолдолд тухайн хөрөнгийн үнэ цэнийг тогтоох боломжгүй ба үр дүнд нь хөрөнгө мөнгөний үйлдвэрлэлд ашиглагдах зохистой байлдыг олж мэдэх боломжгүй юм хэмээн маргалдаж байсан аж. Мизесийн уг төвлөрсөн төлөвлөгөөний (central planning) эсрэг хийсэн сэтгэл хөдөлгөсөн үзэл санаа нь Хаекийн үзэл санааг Laissez-faire зүг хувиргаж өөрчилсөн юм. Яг энэ үеэс л Хаек Мизений алдарт тусгай семинаруудад сууж эхэлсэн билээ. Байнгын сонсогчид болох Хаек , Готфрид Хаберлф , Фритс Махлупс , Оскар Морганштерн, нар тийм ч алдартай биш байлаа. Олон жилийн туршид ийнхүү тусгай семинар нь Венийн эдийн засгийн хүрээнийхний гол төв нь байлаа. Тэдний семинарт Лондонгын Робинс, Верке-гээс Ковард С. Элие гэх мэт алдартай зочид ирж байсан байна. Сүүлд нь уг холбоог орхиж Венээс явсан анхны хүн нь Хаек байжээ. Түүний араас ихэнх гишүүд болоод Мизес өөрөө ч дэлхийн II дайны эхлэл гэхэд явцгаажээ. Мизес мөнгөний болон банкны онолоор өөрийн анхны ажилуудыг, австрийн ахиуц таашаалын зарчмыг мөнгөний үнэ цэнэ дээр амжилттай ашиглаж дараа нь Британий мөнгөний сургуулийн докторын ажил ба Шведийн эдийн засагч Кнут Викселийн санаан дээр үндэслэн аж үйлдвэрийн хэлбэлзэлийн онолын эхлэлээ гаргажээ. Эцэст нь Хаек үүнийг өөрийн банкны зээлийн тэлэлтийн хүрээнд бизнесийн мөчлөгийн эх үндэсийг, мөн түүний капитал муу хөрөнгө оруулалт (malinvestment)- ийн хүрээн дахь шилжилтийг тайлбарласан хэлбэлзэлийн талаархи сурталчилгаандаа суурь болгон ашигласан юм. Энэ хүрээнд хийсэн ажлынхаа дүнд тэрээр Лондонгийн эдийн засгийн болон улс төрийн сургуульд лекц унших урилга хүртсэн ба 1931 онд түүний хүлээн авсан эдийн засаг болон статистикийн тэнхимийн дарга цол үр дүн нь байлаа. Тэнд Хаек гайхамшигтай бүлэг хүмүүстэй нэгэн хүрээнд орсон юм. Хамгийн алдар цуутайгуудаас нь дурьдахад Роббинс , Ж.Р.Хикс , Ариолд Прант, Дэнис Робертсон , Т.Е.Григори, Абба Лернер , Кенет Билдинг гэх мэт. Хаек тэнд төдий л олны хүртээл болоогүй Австрийн бизнесийн мөчлөгийн онолоо анх танилцуулсан бөгөөд уг онол нь тэднээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн билээ. Лондонгийн эдийн засгийн сургуульд Хаек улам боловсронгуй болгосон Мизесийн бизнесийн мөчлөгийн онолоор 1936 онд Кейнсийн ерөнхий онол гарч ирэхээс өмнө лекц уншиж байсан ба Англи, Америкт түүний үг онолыг баримтлагчид улам бүр нэмэгдэж энэхүү онол нь ерөнхийдөө их уналтыг тайлбарлаж байсан гол онол байлаа. 1930 оны эхээр Кейнсийн “Treatise on Money” буюу мөнгөний тухай шаштир бүтээлийн хүрээнд Хаек болон Кейнс нар эдийн засгийн сэтгүүлүүд дээр маш ихээр маргалдаж байв. Хаек Кейнсийн мэргэжлийн өрсөлдөгчийн хувьд түүний ерөнхий онолыг няцаах хангалттай байр суурьтай байлаа. Гэвч тэрээр хэзээ ч ийм зүйл хийгээгүй байна. Үүний нэг шалтгаан нь Кейнсийн өөрийн хувийн гайхамшигт байдал, түүний яруу илтгэх чадвар болоод Хаекийн мэргэжил нэгтнүүдтэйгээ шууд сөргөлддөгүй зангийнх байсан биз. Хаек Кейнсийг дайны үеийн инфляцийн эсрэг дайнд өөрийн нэг талын хүн хэмээх боддог байсан. Мөн түүнчлэн Хаекийн сүүлд нь өөрөө тайлбарлаж байснаар “Кейнс өөрийн онолын хүрээг байнга өөрчилж байсан, тиймээс тэрээр нэгэнт өөрийн бодлыг дахиад өөрчилчихөж магадгүй учраас түүний ерөнхий онолыг шүүмжилэхэд ямар ч утга байхгүй байсан” гэж байжээ. Гэвч Хаек үүнээс дээр арга зам хайж олсон байна. Энэ нь Бөм-Баверкийн капиталын онолыг илүү бүрэн боловсронгуй болгох явдал байлаа. Ийнхүү тэрээр өөрийн хүч хөдөлмөрийг энэхүү ажилд зарцуулж эхэлжээ. Харамсалтай нь капиталын бүрэн онол 1941 он хүртэл дуусч амжаагүй бөгөөд энэ хооронд Кейнсийн Макро эдийн засгийн загавар бүрэн боловсрогдсон байжээ. Хэдэн жилийн дараа Австрийн сургуулийн хувь тавилан харамсалтай няцаалтыг туулсан билээ. Эхлээд бизнесийн мөчлөгийн онолын чухал хэсэг болох Австрийн капиталын онол Итали гаралтай Кембрижийн эдийн засагч Пиеро Брафа болон Америк эрдэмтэн Франк Найт нарын зүгээс дайралтад орсон байна. Энэ үеээр бизнесийн мөчлөгийн онол өөрөө Кенсийн ерөнхий онолын мандалтын үеэр мартагдсан байжээ. Хоёрт Хаек Лондон руу явж түүний араас 1940-д оны эх хүртэл ихэнх австрийн эдийн засагчид хувийн болон улс төрийн шалтгаанаар Венийг орхисноор Австрийн агуу их эдийн засгийн сургууль зогсолтод оржээ. Мизес Венийг 1934 онд орхиж Жинев орсон бөгөөд тэндээсээ Нью Йорк орж тэндээ өөрийн ажилаа үргэлжлүүлсэн байна. Хаек 1950 он хүртэл Лондонгийн эдийн засгийн сургуульд багшилж байгаад тэндээсээ Чикагогийн их сургуулийн нийгмийн бодлогын холбоонд элсчээ. Хаекийн үеийн бусад Австрийн эдийн засагчид ихэнх нь АНУ-руу шилжицгээжээ. Готфрид Хаберкер Харвардад , Фритс Махлуп ба Оскар Моргенштерн нар Принстонд , Поул Робертсон MIT буюу Масачусетсийн Технологийн их сургуульруу гэх мэт. Гэвч тэдний бүтээлүүд Карл Мээнгэрийн анх тавьсан уламжлалт санааг агуулахаа больсон байна. Чикагогийн их сургуульд Хаек мөн л адил гайхамшигт суутнуудтай ажиллаж байлаа. Эдийн засгийн тэнхэмийг Найт болон Мильтон Фрирмон нар сүүлд нь Жорж Штиглер хариуцаж байв. Харин хуулийн сургуулийн захирал Аарон анхны хууль болон эдийн засгийн хөтөлбөрийг боловсруулж байжээ. Гэвч эдийн засгийн онол тэр дотроо түүний урган гарч ирэх хэв загавар маш түргэн өөрчлөгдөж байлаа. Поул Самуэльсоний 1947-онд бий болгосон сан Физикийг эдийн засагт орлуулж хуулбарлах шинжлэх ухаан хэмээн тогтоосон бол 1953 онд бичигдсэн Фридманы “Эсрэг эдийн засаг” хэмээх эссэй нь эдийн засгийн аргачлалд шинэ стандарт тавьж өгсөн юм. Хаек ийнхүү эдийн засгийн салбарт ажиллахаа больж оронд нь сэтгэл судлал, гүн ухаан, улс төрийн чиглэлээр ажиллаж эхэлсэн юм. Австрийн эдийн засгийн урсгал удаан үргэлжилсэн уналтанд орсон юм. 1974-онд эдийн засгийн хүрээний Нобелийн шагналыг Хаек хүртсэнээр Австрийн сургууль дахин ажиллах боломж гарч ирсэн гэж хэлж болно. Хаекийн бүтээлүүд шинэ үеийхэнд заагдаж эхэлсэн ба Хаек өөрөө ч 1970-аад оны дундуур хүн судлалын сургуулийн хуралд оролцож байлаа. Тэрээр ном туурвилаа үргэлжлүүлсээр байсан бөгөөд 1988-онд буюу 89 насандаа “Fatal Conceit “ буюу “Аюултай уран сэтгэмж” хэмээх номоо гаргаж байжээ. Хаек 1961-онд Чикагогоос явж Германы Фрайбург-д ирсэн бөгөөд 1992-онд тэндээ ертөнцийн мөнх бусыг үзжээ. Эдийн засагт оруулсан хувь нэмэр Хаекийн эдийн засагт үлдээсэн хувь нэмэр нэлээд ярвигтай цогц юм. Түүний “The Road to serfdom” буюу “Боолчлолд хүрэх зам” хэмээх 1944 оны бүтээл нь хамгийн алдартай ба 1930, 1940-өөд оны үед хийсэн мэдлэгийн талаархи ажилууд нь мөн чухал юм. Бизнесийн мөчлөгийн онолын мэргэжилтнүүд түүний эхэн үеийн аж үйлдвэрийн хэлбэлзэлийн ажлыг уг онолоос олж хардаг ба хэдийгээр дүгнэлттэй нь ерөнхийдөө санал зөрдөг хэдий ч орчин үеийн мэдээлэлийн онолчид Хаекийн үнийн дохио (Signal) хэмээн авч үзсэнийг хүлээн зөвшөөрдөг байна. Хаекийн бүтээлүүд мөн түүнчлэн улс төрийн гүн ухаан, эрх зүйн онол болон сэтгэл судлалийн хүрээнд алдартай. Хаек Австрийн эдийн засгийн сургуульд томоохон нөлөө үзүүлсэн нэгэн ба саяхнаас уг сургуульд түүний аль салбарт хувь нэмэр илүүтэй оруулсан талаар ихээр мэтгэлцэх болсон байна. Түүний аяндаа бий болох эмх цэгцний талаар ач холбогдол (Sponteineous order) болон цогц системийн ажил нь олон Австрчуудын хувьд нөлөө үзүүлсэн. Зарим нь түүнийг техникийн эдийн засагт тэд дотроо капитал болон бизнесийн мөчлөгийн онолд илүү нөлөөлсөн хэмээдэг бөгөөд үүндээ Хаек болон Мизес нарын нийгмийн зохин байгуулалт талаархи үзэл бодлын зөрчилдөөнөөс иш татан онцолдог аж. (Мизес нэг талаас Рационалист буюу оюуныг сурвалж болгох үзэлтэн and Utilitarian байсан бол Хаек ухаан бодолыг хязгаартай гэж үздэг, капитализмыг өмгөөлөх суурь шалтгаанаа хязгаарлагдмал мэдлэгийг ашиглах чадвартай агаад хүнд сорилт алдаанаас суралцах чадвараар илэрхийлдэг хүн байсан). Бизнесийн мөчлөгийн онолХаекийн капитал, мөнгө болон бизнесийн мөчлөгийн бүтээлүүд нь түүний эдийн засагт үзүүлсэн хамгийн гол хувь нэмэрүүд юм. Мизесийн мөнгө болон зээлийн онол дээр үндэслэн (1912) Хаек хэрхэн эдийн засаг дахь бүтээгдэхүүний ба ажил эрхлэлтийн хэлбэлзэл нь эдийн засгийн капиталийн бүтэцтэй холбоотой байдгийг үзүүлжээ . “Үнэ ба үйлдвэрлэл” 1913 хэмээх бүтээлдээ тэрээр капитал барааны үнэ цэнэ ба үйлдвэрлэлийн түр зуурын дарааллын(temporal sequence) –ий байрлалийн харилцан хамаарлын үзүүлсэн алдарт “Хаекийн гурвалжингаа” гаргажээ . Үйлдвэрлэлд хугацаа ордог учраас гагцхүү ирээдүйд худалдагдсаныхаа дараа үнэлэгдэх эцсийн бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрүүд одоо цагт үйлдвэрлэсэн байх ёстой байдаг. Мэдээж капитал нь олон төрлийнх байна . Капитал, бараа үйлдвэрлэлд ашиглагдсанаар тэдгээр нь түүхий эдээс тухайн эцсийн бүтээгдэхүүн бүтээхэд зориулагдсан хагас боловсруулсан бүтээгдэхүүн болдог байна . Иймээс хэрэв тухайн бүтээгдэхүүний эрэлт өөрчлөгдсөн нөхцөлд эдгээр нь тийм ч амархан өөр зүйлийн үйлдвэрлэлд ашиглагдахад шилжүүлэгдэх боломжгүй байдаг . Тиймээс орчин үеийн капитал хэрэглээний эдийн засагийн макро эдийн засгийн түвшины гол асуудал нь хугацаа хоорондын зохицуулалт байдаг юм . Энэ нэг үгээр капитал болон хэрэглэгчийн барааны нөөцийн хувиарлалт нь хэрэглэгчийн одоо болон ирээдүйд хэрэглэх хандлагатай хэрхэн нийцэх вэ? гэсэн асуудалыг ургуулдаг юм . Хаек өөрийн “The Pure Theory of Capital “ ( 1941 ) буюу капиталийн бүрэн онол бүтээлдээ эдийн засаг үйлдвэрлэлийн бүтэц хэрхэн капитал барааны шинж чанарууд болох хэрэглээний урт, орлуулалт, төрөлжилт, гэх мэт олон өөр зүйлээс хамаардагийг харуулжээ. Энэхүү бүтэц нь олон төрлийн хөрөнгө оруулалтийн хэрэгжилтийн үеүүд, Бөхм-Баверкийн “ Roundaboutness ” ойлголтын өргөтгөл гэх мэт зүйлсээр илэрхийлэгдэж болно . “Үнэ ба үйлдвэрлэл ( 1931 ) ба “Мөнгөний онол ба худалдааны эргэлт “ ( 1933 ) хэмээх бүтээлүүддээ Хаек хэрхэн Мизес болон Виксел нарийн хэлснээр “Natural rate” буюу хүүгийн хэвийн түвшинийг алтан стандарт ч гэж хэлдэг багасгаснаар эдийн засгийн үйлдвэрлэлийн цаг хоорондын бүтэцийг гуйвуулахад хүргэдэгийг үзүүлжээ . Мөнгөний үнэ болон бүтээгдэхүүнд нөлөөлөх нөлөөлөлийн ихэнх онолууд гагцхүү үнийн тухайн түвшин дахь мөнгөний нийт нийлүүлэлт ба бүтээгдэхүүний нийлбэр дүн эсвэл хөрөнгө оруулалтыг авч үздэг. Мизес болон Хаек нарын боловсруулсан Австри онол нь мөнгө хэрхэн эдийн засагт нэвтэрч ордог (“Injection effects”) ба яаж үнэ болон тодорхой салбаруудын хөрөнгө оруулалтад нөлөөлдгийг авч үзсэн байдаг. Хаек өөрийн ажлын хүрээнд үйлдвэрлэлийн зарим үе дээр хөрөнгө оруулалт нь үйлдвэрлэлийн бүтэцийг (“structure of production“) хэрэглэгчдийн хугацаа хоорондын сонирхолтой нэгтгэж чадаагүй үед “ malinvestment “ буюу муу хөрөнгө оруулалтыг болдог хэмээжээ. Зээлийн өргөжилтийн нөлөөгөөр үүссэн хүүгийн түвшины бууралт нь нөөц баялагийг капиталын эрчимтэй боловсруулалтруу бөгөөд үйлдвэрийн эхэн үерүү (хөрөнгө оруулалтийн эрэлт нь илүү хүүгийн түвшины мэдрэмжтэй) чиглүүлдэг ба энэ нь үйлдвэрлэлийн хугцааг (үеийг) уртасгадаг. Хэрвээ хэрэглэгчид одоогийн хэрэглээнээс ирээдүйн хэрэглээг илүүд үзсэнээр зээлийн хүү унасан тохиолдолд удаан хугцааны үйлдвэрлэл нь илүү тохиромжтой. Харин зээлийн тэлэлтийн улмаас үүссэн хүүгийн түвшиний бууралт үйлдвэрлэлийн бүтэцэд өөрчлөлт оруулж тэр нь хэрэглэгчдийн хугцаа хоорондын (outer temporal) сонирхолтой нийцэхгүй учир “ хуурмаг дохио ” болдог байна. Хөрөнгө оруулалт ихсэсний дүнд үүссэн огцом үсрэлт нь хиймэл. Учир нь эцсийн эцэст зах зээлд оролцогчид бүхий л шинээр эхлүүлсэн төсөлүүдийг хэрэгжүүлж дуусгахад хүрэлцэхүйц хадгаламж байхгүй байгааг ухаардаг байна. Үсрэлт нь тэдгээр муу хөрөнгө оруулалтыг илрүүлэж устгаснаар дампуурал болдог байна . Тиймээс бүхий л зээлийн тэлэлтээр үүссэн хуурамч үсрэлтүүд буцаад урвах хамааралтай байдаг юм. Нөхөн сэргээх үйл ажиллагаа нь зээлийн хүүг хэвийн түвшинээс бууруулсны дүнд үүссэн муу хөрөнгө оруулалтыг олж устгах, үүнээс үйлвэрлэлийн цагийн бүтэцийг дахин сэргээж хэрэглэгчдийн хугацаа хоорондын сонирхолтой нийцүүлэхээс бүрднэ. Мэдлэг, шагнал, нээлтийн үйл явц болох өрсөлдөөнХаекийн мэдлэгийн цар хүрээ болон аяндаа тогтох эмх цэгцний талаарх бүтээлүүд нь олны хүртээл болсон ба ихээхэн маргаантай асуудлыг агуулдаг байдаг байна. Хаек өөрийн “Эдийн засаг ба мэдлэг” (1937) мөн “Мэдлэгийг нийгэмд ашиглах нь” (1945) бүтээлүүддээ эдийн засгийн нийгэм дэх гол асуудал нь ихэнх сурах бичгүүдэд бичсэн байдаг “өгөдсөн нөөц баялагийг өрсөлдөөнт хэсгүүдэд хувиарлах” гэдэгтэй маргаж бичсэн байна. Тэрээр гол асуудал нь “нөөц баялагийн хамгийн зөв зохистой ашиглалтыг хэрхэн хангах вэ?”(нийгмийн бүхий л өрсөлдөгчдийн хувьд). Эсвэл товчоор “энэ нь хэнд ч цогц байдлаар олгогдоогүй мэдлэгийн ашиглалтын асуудал юм” гэжээ. Эдийн засгийн системийг ажиллуулахад шаардлагатай ихэнх мэдлэг Хаекийн байгал болон нийгмийн бүхий л үйл явцыг захирдаг ухамсарын чанартай хууль болох шинжлэх ухаан болон техникийн мэдлэгт бус харин тухайн цаг болон газрын нөхцөл байдлын талаарх цар хүрээний ойлголт буюу idiosyncratic мэдлэгт оршдог юм хэмээжээ. Энэхүү үггүйгээр ойлгогддог мэдлэг нь энэхүү чадварыг өөртөө агуулдаг хүний хувьд ч ухамсарын үүднээс мэдэгддэггүй ба хэзээ ч төрийн зохицуулалтад дамжуулагдах боломжгүй байдаг. Зах зээл энэхүү далдын мэдлэгийг “нээлтийн үйл явцаар” дамжуулж ашиглах хандлагатай байдаг ба тухайн мэдээлэл мэдэгдэхгүйгээр өөрсдийн сонирхолыг дагасан хувь хүмүүсийн төлөвлөгдөөгүй үр дагавар хэлбэрээр эдийн засаг даяар тардаг байна. Хаекийн өрсөлдөөний талаарх тэнцвэрт нөхцөлүүдийн бүлэг хэлбэрээр тодорхойлогдсон neoclassical буюу шинэ сонгодог онолын ойлголт (зах зээлд оролцогчидын тоо, бүтээгдхүүний шинж чанар гэх мэт, нийлбэр) ба арай эртний өрсөлдөөний талаарх rivalrous үйл явц болох ойлголтуудын ялгаа нь Австрийн эдийн засагчдад ихээхэн нөлөө үзүүлсэн юм.Хаекийн хувьд зах зээлийн өрсөлдөөн нь тодорхой эмх цэгц үүсгэдэг, уг эмх цэгц нь хүний зохион бүтээл бус үйл ажилгааны үр дүнд бий болдог юм (Хаек энэхүү ишлэлийг Адам Смитийн багш Адам Фергусоноос ишилж авчээ). Энэхүү өөрөө тогтдог эмх цэгц нь хувь хүмүүсийн биеэ даасан үйл ажиллагааны дүнд тогтдог систем бөгөөд тэдгээр хувь хүмүүсийн хувьд төлөвлөөгүй ашигтай байдлыг эцсийн дүнд бий болгодог байна. Уг зүй тогтолыг санаатайгаар төлөвлөсөн системээс ялгах үүднээс Хаек Грек нэр томъёо болох “cosmos”- ийг өөрөө бүрэлддэг эмх цэгц харин “taxis”- ийг төлөвлөсөн эмх цэгцийг илэрхийлэхдээ ашиглажээ. Cosmos-ийн жишээнд зах зээлийг нэгэн бүхэл цогц ба үүнд нь мөнгө, нийтийн хууль болон хэл (Англи, Франц г.м) хүртэл багтдаг байна. Харин taxis нь эрс ялгаатай, цаанаас нь зохион бүтээсэн байгуулага мэт. Эдгээр нь нэг үгээр ухамсаргүй хамтын ажиллагааны далай дах ухамсарт эрх бүхий аралууд мэт эсвэл хувинтай сүүнд царцсан бөөн бөөн тос мэт зүйрлэгднэ. Ихэнх тайлбарлагч нар Хаекийн мэдлэг, нээлт болон өрсөлдөөний талаарх ажилуудыг 1920-иос 1930-аад оны үед оролцож байсан түүний социализмын тооцоололын талаарх мэтгэлцээнүүдээс урган гарсан гэж үздэг байна. Хаекийн бодлоор социалистууд том алдсан, учир нь эдийн засаг нь бүхэлдээ аяндаа бүрэлддэг эмх цэгцтэй ба хэзээ ч хүчээр зохион байгуулагчид байгууллагаа төлөвлөгөөний дагуу удирддаг шиг байх боломжгүй гэдгийг харж чадаагүй юм. Учир нь төлөөлөсөн шийдлүүд гагцхүү хатуу хязгаарлагдсан хүндэрлүүдийг л шийдвэрлэж чаддаг байна. Нөгөө талаас аяндаа бүрэлдэх зүй тогтол нь үйл явцын түвшинд байгалийн шалгаралаар улам сайжирах ба ямар нэгэн оюун санаагаар бүтээгдэх аль эсвэл ойлгогдох ямарч шаардлагаггүй байдаг. Хаек ба Австрийн Эдийн засагҮндсэндээ Австрйин эдийн засгийн сэргэн мандалтанд Хаекийн гүйцэтгэсэн үүрэг хэнийхээс ч их билээ. Гэвч Хаекийн бүтээлүүд үнэхээр өөрийн гэсэн уламжлал бүхий Австрйин эдийн засгийн хэсэг мөн үү? Аль эсвэл бид үүнйиг өөрийн хувийн онцлог бүхий өвөрмөц бүтээл гэж ойлгох уу? Зарим судлаачидын үздэгээр Хаекийн сүүлийн үеийн ялангүяа тэрээр эдийн засгийн шинжлэх ухаанаас хазайсан тэр үеийн бүтээлүүд нь түүний нөхөр Сэр Карл Попперийн нөлөө Карл Мээнгэр болон Мизес нарийнхаас илүүтэйгээр тусгагдсан байдаг хэмээжээ. Үнэхээр Поппер Хаекын илүү боловсронгуй сэтгэх болсонд тодорхой хэмжээний нөлөөтэй нь үнэн аж. Гэвч үүнээс давуутайгаар нөлөөлсөн цорын ганц хүн бол яах аргаггүй Мизес билээ. Тэрээр Хаекийн өөрийн арга барилд суралцсан Вайзераас ч илүүгээр нөлөөлж чадсан нэгэн юм. Вайзер харамсалтай нь Хаекийг эд залуу үед нь 1927 онд нас барсан билээ. Мизес Хаекийг өөрийн үеийхэн дотроос хамгийн оюуны чадамжтай нь хэмээн үнэлдэг байсан юм. 1978 онд Хаекийн тэмдэглэж үлдээсэнээр тэрээр эхнээсээ л жинхэнэ дагалдагч байж чадаагүй аж. Хэдийгээр Мизес миний оюуны чухал үед шийдвэрлэх нөлөөг үзүүлж чадсан ба насан туршид минь миний хувьд урам хайрлагч нэгэн болж байсан ч магадгүй би түүний хичээлээс илүү их ашиг олж авсан байж болох. Учир нь анхнаасаа ба их сургуульд түүний оюутан байгаагүй юм, харин түүний үгийг сургаал мэт хүлээн авсан жирийн л нэг залуу гэхдээ түүн дээр ирэхдээ Австрийн эдийн засгийн пралель салбарт (Вайзерийн) мэрэгшсэн, тийм л нэг залуу байсан. Маш олон бүтээлүүд Хаек болон Мизес нарын социализмын тооцоололт маргаануудаар бичигдсэн байдаг билээ. Энэ асуудал нь Мизесийн 1920 онд дэвшүүлсэнээр социалист эдийн засаг нь боломжгүй, эсвэл үр дүн муутай, аль эсвэл хэрэгжүүлэхэд илүү төвөгтэй гэсэн санааг агуулж байлаа. Хаек сүүлд нь өгүүлэхдээ зарим үед буруугаар тавигддаг Мизесийн гол дүгнэлт нь социализм боломжгүй гэдэгт бус харин социализм нь нөөцийн зөв ашиглалт хийж чадахгүй гэдэгт байв хэмээжээ. Тайлбарлана гэдэг нь өөрөө маргааны сэдэв. Энд Хаек эдийн засгийн тооцооллын стандарт үзэлтэй маргалдаж байгаа юм, жишээ нь Шумпетер эсвэл Бэргсоны бий болгосон. Энэ нь нэг ёсондоо Мизесийн социалист эдийн засгийн боломжгүй байдлыг илэрхийлсэн ойлголтыг Оскар Ланг, Фрэд Тайлор, Абба Лернер, нар няцааж сүүлд нь Хаек болон Робинс нар нэмж боловсоруулсаны үр дүнд онолын хувьд социалист эдийн засаг нь боломжтой гэвч хэрэгжүүлэхэд маш төвөгтэй, учир нь мэдлэг жижиг засаг захиргануудад шилжигдсэн байдаг ба түлхэц өгөгч хүчин зүйлс нь маш сул. Хаекын “Мизесийн бодит утга санааг хэрэгжүүлсэн “хэмээн бичсэн түүний ишлэл нь эдийн засгын тооцооллын мэтгэлцээний түүхийн төлөөлөгч Дон Лавоиегийн зүгээс дэмжлэг авч байжээ. Тэрээр Хаек болон Робинс нарын боловсронгуй болгосон ёрөнхий маргаан нь Мизесийн санаанаас зөрж ухарсан зүйлгүй бөгөөд харин ч дараагийн загварын ерөнхий төлөвлөгөөрүү чиглүүлсэн ойлгомжтой болгосон зүйл юм. Хэдийгээр Хаек болон Робинс нарын дараагийн арга замыг тооцоолох нь хүндрэлтэй бөгөөд тэдний үзэл санааг буруугаар дамжуулах магадлалтай гэж тайлбарлаж байсан ч тэдний гол санаа нь Мизесийнхтэй нийцэж байсан юм. Кирцнер мөн адил Мизес болон Хаекын байр суурь нь цугтаа зах зээлийн үйл ажиллагааны төрх болох Австрийн “entrepreneurial” буюу хувийн бизнэс эрхлэгчийн онолын ололтийн эхэн үеийн нарийвчлан боловсруулах оролдлого хэмээн үзэгдэх ёстой гэж тэмцэж байлаа. Нөгөө талаас Салерно уламжлалт үзлийг өмөөрч Мизесийн анхний тооцоололын асуудал нь Лавос болон Кирцнер нарын тэмдэглэж байсан нээлтийн үйл ажилгааны асуудлаас ондоо хэмээж байлаа. Хаекын бүлгийн сонголт болон өөрөө тогтох эмх цэгцний талаарх үзэл нь Мизесийн үзэл бодолтой ямар ч холбоогүй байсан ч зарим элементүүд нь Мээнгэрийнх байсан. Энэхүү ялгааг тодотгох жишээ нь Хаекын 1978 оны нийтлэлд “Мизесийн хувьд тэрээр илүү эх тивийн гэгээрлийн рационалист буюу оюуны сурвалжийн хүн би нөгөө талаас илүү англи буюу либералист нэгэн” хэмээн ялгаагаа тусгасан байдаг. Хаекийн байнга хэлдэгээр энэ нь 2 төрөлийн либерализмийн тайлбар юм. Нэг нь эх тивийн рационалист эсвэл utilitarian(тухайн хүний эдийн засгийн болон улс төрийн ааш авир нь түүний баяр баясал ба зовлон зүдгүүрээс хамаардаг гэсэн үзэл) уламжлал. Хүрээлэн байгаа орчноо тодорхойлоход хүний чадвар болон ухаан бодолыг чухалчилдаг. Хоёр дахь нь ухамсарлах хязгаар болон өөрөө тогтох эмх цэгцний эволюцийн хүчийг тусгадаг Английн нийтийн хуулийн уламжлалт үзэл юм. Саяхан Хаек болон Мизес нарын хоорондын харилцаа холбооны талаар мэтгэлцээн өрнөжээ. Салерно ба Ротбарз нар Хаекийн мэдлэг болон нээлт (discovery)-н ач холбогдолыг Мизесийн зорилго бүхий хүний үйл ажиллагааны ойлголтоос өөрөөр хардагаа мэдэгдсэн аж. Жишээ нь Салерно үзэхдээ орчин үеийн австрийн эдийн засгийн 2 хэсэг бий, хоёулаа Мээнгэрээс уламжлалтай. Нэг нь Вайзер- Хаекийн хэсэг, мэдлэгийг дамжуулдаг хэрэгсэл болдогийн хувьд, тархсан мэдлэг болон үнийн системийг чухалчилж авч үздэг. Нөгөө хэсэг нь тухайн үеэд оршиж буй мөнгөний үнэ дээр суурилсан мөнгөний тооцоолол (эсвэл ирээдүйн үнийг урдчилан харах үнэлгээ) дээр илүү анхаарлаа хандуулдаг Бөм-Баверк- Мизесийн тал. Харин Кирцнер болон Иегер нар Хаек ба Мизесийн ялгаа нь юуг онцолж байгаа болон тайлбарлаж буй хэлний хувьд ялгаатай болохоос гол утга нь нэг юм гэж үздэг.Хүн бүрийн яах аргаггүй нэг зүйл дээр санал нийлдэг нь Хаек бол Австрийн сургуулийн томоохон төлөөллөгчдийн нэг бөгөөд 20-р зууны дэлхийн шилдэг эдийн засгчдийн нэг яах аргаггүй мөн билээ. Түүний бүтээлүүд одоог хүртэл бизнесийн мөчлөгийн онол, харьцуулсан эдийн засгийн систем, улс төр болон нийгмийн гүн ухаан, эрх зүйн онол, түүгээр ч зогсохгүй танин мэдэхүйн философийн хүрээнд ч их нөлөөтэй байдаг хэвээр. Хаекийн бүтээлүүд ойлгоход хэзээд амар байдаггүй.Тэрээр өөрийгөө өөрийн сэдэвийн хүрээнд мастер гэхээсээ илүү оньсого бүхий учир битүүлэг нэгэн гэдэг байж. Энэ нь ч түүний бүтээлүүдийн дэвшүүлсэн онол, үзэл санаануудад нөлөөлсөн байж болох. Энэ ч утгаараа Хаек манай үеийн сонирхол татсан оюуны гайхамшигт суутнуудын нэг байсаар ирлээ.

Мєнгє тvvний бодлогын тухай

2007-05-16T18:30:00.000+08:00

Мөнгөний бодлогын зорилт, арга хэрэгслүүдэд, мөнгөний бодлого нь макро эдийн засгийн зорилгыг хэрэгжүүлэхэд хэрэглэдэг бодлогын чухал хэрэгсэл юм. Эдгээр зорилгыг дурдвал: 1. Инфляцийн бага түвшин 2. Бүрэн болон өндөр түвшингийн ажил эрхлэлт 3. Төлбөрийн балансын тэнцвэржилт 4. Бодит орлогын өсөлтийг хувийг нэмэгдүүлэх Дээр дурьдсан зорилгуудыг эдийн засгийн бодлогын зорилгууд гэж нэрлэдэг. Макро эдийн засгийн зорилгод хүрэхийн тулд доорх бодлогуудыг явуулж байдаг байна. Үүнд- Мөнгөний бодлого - Санхүүгийн бодлого - Үнэ, орлогын бодлого - Валютын ханшны бодлого Үүний дотроос одоо бид мөнгөний бодлогын асуудлыг тусгайлан авч үзвэл, мөнгөний бодлого нь дэвшүүлж тавьсан зорилгодоо хүрэхийн тулд тодорхой зорилтод хүрэх, түүний тулд ажиллах хэрэгтэй болно. Эдгээр зорилтыг тодруулбал- Мөнгөний нийлүүлэлт - Банкны зээл - Урт хугацааны зээл Мөнгөний бодлогод: Зорилгод хүрэх зорилтод тал нь болж байдаг үзүүлэлтүүд гэж байдаг байна. Үүнд -суурь мөнгө -банкны актив, пассив -богино хугацааны хүү Мөнгөний бодлогын зорилтыг тодорхойлоход дор дурьдсан гол гол техникийн хүндрэл учирдаг аж. 1. Зорилт тодорхойлогдох цаг хугацааны холбоо, хэлхээг илүү албан ёсны аргаар гаргах ёстой. Зорилтын хүрээ тодорхойгүй орхигдсон тохиолдолд мөнгөний нийлүүлэлтийн бодит, жинхэнэ хэмжээ урьдах зорилгот хугацааны эцэст хэд байсныг дараагийнхаа суурь болгон ашиглах гэвэл алдаа гарна. 2. Олон талт зорилтуудын зөв дараалал хэрэгтэй байдаг. Хүүгийн байрны хөдөлгөөн М1, М2-ын зорилтуудад мөн тийм байдлыг бий болгоно. 3. Ямарваа нэгэн хугацаанд хийх мөнгөний агрегатын түвшин, өөрчлөлтийн тооцоонд авагдсан хугацаанд нь тодорхой аргачлал хэрэгтэй. Хэтэрхий богино хугацаанд хурдан хийх өөрчлөлт нь хүүгийн хөдөлгөөнд хүчтэй нөлөөлж маш тааламжгүй нөхцөл байдлыг бий болгож болно. Нөгөө талаар хэт урт хугацаанд тооцоо хийгдвэл эдийн засгийн бусад хэсэгт сөрөг нөлөөлөл үзүүлэх талтай. Төв банкны тэнцлийн тайлан Төв банк үйл ажиллагаа хэрхэн яаж хэрэгжүүлдгийг ойлгож мэдэхийн тулд түүний тэнцлийн тайланг судалж үзэх шаардлагатай юм. Төв банкны тайлан тэнцлийн актив пассивын бүтэц нь арилжааны банкныхаас нилээд өвөрмөц онцлогтой. Үнэт цаас:Энэ нь төв банкны худалдаж авсан бонд юм. Засгийн газраас төсөвийнхөө алдагдлыг нөхөх зорилгоор урт богино хугацаатай бонд гарган хүн амд худалддаг. Төв банк энэ бондоос худалдан авна. Тэгэхдээ зарим хэсгийг нь шууд төрийн сангаас ихэнх хэсгийг нь арилжааны банкуудад болон хүн амаас эргүүлэн худалдан авдаг. Үнэт цаасны хүүгийн орлого нь төв банкны орлогын нэг гол эх сурвалж мөн боловч үндсэн зорилго нь арилжааны банкуудын зээлийн чадавхид нөлөөлөх явдал юм. Арилжааны банкинд олгосон зээл:Төв банк нь аж ахуйн нэгжүүдэд бус зөвхөн арилжааны банкуудад зээл олгодог. Ийм зээл нь төв банкны хувьд актив буюу авлага болдог ба арилжааны банкуудын хувьд өр төлбөр болно. Арилжааны банкуудын нөөц:Арилжааны банкууд хадгаламжаасаа тодорхой хувиар бодож зайлшгүй нөөцийн санг бүрдүүлэх ба нөөц нь төв банкны хувьд хадгаламж буюу хөрөнгийн нэг эх үүсвэр болон тэнцлийн пассив талд бичигдэнэ. Төрийн сангийн хадгаламж:Сангийн яам төрийн сангийн хөрөнгийг төв банкинд чек бичигдсэн хугацаагүй хадгаламж хэлбэрээр хадгалуулдаг. Өөрөөр хэлбэл, төрийн сангийн хөрөнгийг чек бичиж зарцуулна. Төрийн сангийн хөрөнгө нь татварын орлого, хүн ам, банк аж ахуйн нэгжүүдэд бонд худалдаж олсон мөнгө болон бусад орлогоос бүрдэнэ. Төв банкнаас гүйлгээнд оруулсан мөнгө:Энэ нь гүйлгээнд хүмүүсийн гар дээр эргэж буй нийт цаасан ба зоосон мөнгө юм. Төв банкны үнэт цаас Төв банк банкуудын нөөцийн нийлүүлэлтийг хянаснаар мөнгөний захын нөхцөл болон хүүд нөлөөлдөг бөгөөд энэ зорилгоор өөрийн үнэт цаасыг гаргадаг. Банк хооорондын мөнгөний зах Банкуудын нөөцөө удирдах нэг арга нь “ Банк хоорондын мөнгөний зах” байдаг аж.